Tải bản đầy đủ (.docx) (10 trang)

Thanh tuu nghien cuu van hoc Nam Bo

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (164.49 KB, 10 trang )

VĂN HỌC QUỐC NGỮ NAM BỘ TỪ CUỐI TK.XIX ĐẾN 1945– THÀNH TỰU VÀ TRIỂN VỌNG NGHIÊN CỨU-ĐOÀN LÊ
GIANG(*)
Văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX đến 1945 là một bộ phận máu thịt của văn học dân tộc. Trong khoảng hơn nửa thế kỷ từ khi
hình thành cho đến 1945, vùng văn học này đã có một đời sống rất sôi nổi với hàng trăm cây bút và hàng mấy trăm tác phẩm, cuốn hút
hàng triệu độc giả, và đã để lại những vết son không phai mờ trong ký ức của nhiều người, nhất là những người lớn tuổi ở Nam Bộ.
Nhưng từ sau 1945 văn học quốc ngữ Nam Bộ có một thời khá dài bị giới nghiên cứu phê bình qn lãng, ít được ai nhắc tới, hoặc chỉ
được biết tới với vài ba gương mặt nổi bật: Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Hồ Biểu Chánh… Sở dĩ có tình trạng ấy có thể vì những
nguyên do sau đây:
Trước hết là do thiên kiến, nhiều người nghĩ rằng văn học quốc ngữ Nam Bộ không có giá trị. Người ta cho rằng các nhà văn Nam Bộ
viết sai chính tả đầy rẫy, tác phẩm của họ chỉ là sản phẩm giải trí bình dân, chứ khơng có giá trị văn học thực sự. Người ta coi thường nó
tới mức độ nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh phải cho rằng nó là “Hịn máu bỏ rơi” như nhan đề một cuốn tiểu thuyết rất nổi tiếng của Phan
Huấn Chương.
Thứ hai là người cầm bút Nam Bộ ít chú trọng đến nghiên cứu phê bình văn học. Đây là ý kiến của GS.Nguyễn Văn Trung, ông viết:
“Người miền Nam sống văn chương hơn là làm văn học. Ít có người làm việc điểm sách, phê bình, phỏng vấn và viết văn học sử. Cho
đến nay nếu chúng tơi khơng nhầm thì các bộ văn học sử Việt Nam đều là do các tác giả gốc miền Bắc, miền Trung biên soạn. Không
phải là không thể làm mà đúng hơn là khơng muốn làm, khơng cần làm”([1]). Vì vậy những thành tựu của văn học Nam Bộ không được
sưu tầm, phê bình và đánh giá đúng mức trong các giáo trình, cũng như các sách nghiên cứu khác.
Thứ ba, có thể cũng do hồn cảnh lịch sử. Trước 1975, do tình hình chiến tranh, nên các nhà nghiên cứu ở miền Bắc không thể nghiên
cứu văn học Nam Bộ một cách khách quan với quan niệm “gạn đục khơi trong” được. Vì vậy suốt mấy chục năm khơng có ai nghiên
cứu về văn học quốc ngữ Nam Bộ, ngoài cuộc tranh luận về Trương Vĩnh Ký trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử năm 1963-1964 với ý
hướng chung là kết tội. Nhiều nhà văn Nam Bộ khác cũng từng cộng tác với Pháp, làm công chức cho Pháp hay sống ở miền Nam nhiều
chục năm sau đó, giới nghiên cứu rất khó có điều kiện sưu tập, kiểm tra tư liệu nên đã bỏ trắng mảng này. Thế hệ nghiên cứu trước bỏ,
thế hệ sau cũng không biết đến, khơng nói đến ln.
Thứ tư, có thể là do phong cách nghiên cứu. Nhiều nhà nghiên cứu rất đề cao lý luận, phương pháp luận mà rất coi nhẹ tư liệu và sự
kiện. Người ta đã phát ra một kết luận hùng hồn nào đó, rồi cứ n trí với nó, mà khơng cần suy nghĩ lại, xem xét thêm, khơng cần biết
nó cịn đúng nữa khộng. “Học phong” kiểu ấy đã để lại di chứng nặng nề trong nhiều người nghiên cứu trẻ sau này. Đối với văn học
Nam Bộ, cơng việc đầu tiên là phải tìm kiếm tư liệu để đọc và suy nghĩ, nhưng rất nhiều người nghiên cứu đã khơng làm cơng việc ấy.
Vì thế việc nghiên cứu văn học quốc ngữ Nam Bộ vẫn còn ngổn ngang. Tuy nhiên khoảng 15 năm trở lại đây, nhờ nỗ lực của nhiều nhà
nghiên cứu nặng lòng với văn học quốc ngữ Nam Bộ mà việc nghiên cứu, giới thiệu văn học Nam Bộ đã tiến được một bước đáng kể.
1. Thành tựu nghiên cứu văn học quốc ngữ Nam Bộ 20 năm gần đây
Sưu tầm, giới thiệu tác phẩm


Trước 1975 giới nghiên cứu miền Nam cũng có để ý đến mảng văn học quốc ngữ Nam Bộ, tuy thành quả nghiên cứu cũng chưa phải
thật nhiều. Ở miền Bắc thì dường như ít ai nhắc đến mảng văn học này. Sau khi đất nước thống nhất, suốt 10 năm từ 1975-1985, tình
hình nghiên cứu về văn học Nam Bộ cũng chưa tiến thêm được bao nhiêu. Tuy nhiên từ 1987 trở đi, việc nghiên cứu về văn học quốc
ngữ Nam Bộ đã tiến triển nhanh hơn hẳn.
Năm 1987, nhân kỷ niệm 100 năm ngày ra đời cuốn tiểu thuyết quốc ngữ đầu tiên của văn học Việt Nam - Truyện thầy Lazaro Phiền của
Nguyễn Trọng Quản, GS. Nguyễn Văn Trung có giới thiệu tác phẩm ấy trong một tài liệu in ronéo dành cho học viên cao học với nhan
đề: Những áng văn chương quốc ngữ đầu tiên: Thấy Phiền- Truyện của Nguyễn Trọng Quản, sách do Trường Đại học Sư phạm
TP.HCM xuất bản. Trong tập sách ấy ơng cịn đề cập đến hàng loạt các nhà văn Nam Bộ khác nữa: Nguyễn Khánh Nhương, Trương
Duy Toản, Michel Tinh, Biến Ngũ Nhy, Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Chánh Sắt…
Năm 1989 Hội nghị về Hồ Biểu Chánh tổ chức ở Tiền Giang chính thức “chiêu tuyết”cho ơng. Hội nghị ấy đã mở đường cho hai nhà
xuất bản Tiền Giang và Long An tái bản hàng loạt sách của Hồ Biểu Chánh và một số nhà văn Nam Bộ khác như: Nguyễn Chánh Sắt,
Phú Đức, Tân Dân Tử, Bửu Đình, Nguyễn Ý Bửu…
Rải rác trong thập niên 90 Tổng tập văn học Việt Nam ra đời. Trong các tập 20, 21, 26 có tuyển một số tác phẩm của Trương Vĩnh Ký,
Huỳnh Tịnh Của, Lương Khắc Ninh, Trần Chánh Chiếu, Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Văn Vinh, Hồ Biểu Chánh, Bửu Đình…
Năm 2000 Cao Xn Mỹ có giới thiệu nhiều tác phẩm của nhà văn Nam Bộ, nhất là truyện ngắn của Trần Quang Nghiệp trong Văn xuôi
Nam Bộ nửa đầu TK.XX, 2 tập (Trung tâm Quốc học và NXB.Tổng hợp TP.HCM xb, 1999-2000)


Năm 2002, nhà nghiên cứu Nguyễn Kim Anh và các cộng sự cho ra đời cơng trình Thơ văn nữ Nam Bộ TK.XX (NXB.TP.HCM, 2002),
trong đó có giới thiệu khá nhiều văn học nữ Nam Bộ, không chỉ văn mà cả thơ.
Năm 2003 Trung tâm Quốc học xuất bản bộ Văn học Việt Nam TK.XX (NXB.Văn học). Trong các Quyển I (tập 3, 4, 5), Quyển II (tập
1), Quyển V (tập I) có giới thiệu một số truyện ngắn, tiểu thuyết, tiểu luận, phê bình của văn học Nam Bộ.
Nghiên cứu, phê bình văn học
Năm 1988 các nhà nghiên cứu Hoài Anh, Thành Nguyên, Hồ Sĩ Hiệp đã phác thảo sơ nét về diễn trình văn học Nam Bộ qua cuốn Văn
học Nam Bộ từ đầu đến giữa TK.XX (NXB.TP.HCM, 1988). Sau đó Hồi Anh, Hồ Sĩ Hiệp vẫn tiếp tuc theo đuổi mảng đề tài này, đến
năm 1999 hai ông cho xuất bản cuốn Những danh sĩ miền Nam (NXB.Tổng hợp Tiền Giang, 1999) trong đó có giới thiệu vắn tắt về
Trần Chánh Chiếu, Thượng Tân Thị, Sương Nguyệt Anh, Nguyễn Quang Diêu. Liên tục trên tạp chí Văn, nhà văn Hồi Anh có viết bài
giới thiệu về nhiều nhà văn Nam Bộ, sau đó ơng đã tập hợp các bài viết này thành cuốn Chân dung văn học (NXB.Hội nhà văn, 2001),
trong đó có giới thiệu 28 nhà văn quốc ngữ Nam Bộ từ Trương Vĩnh ký đến Huỳnh Văn Nghệ. Đây có thể coi là một tập hợp nhiều nhất
chân dung của các nhà văn Nam Bộ từ trước đến bấy giờ.

Năm 1990 trong Tiến trình văn nghệ miền Nam (NXB.An Giang), Nguyễn Q.Thắng đã giới thiệu sơ giản khoảng 10 cuốn tiểu thuyết
Nam Bộ từ Truyện thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản (1887) đến Tam Yên di hận của Nguyễn Văn Vinh. Tiếp tục theo đuổi
mảng đề tài này, năm 1999 trong Từ điển tác gia Việt Nam (NXB.Văn hóa thơng tin, 1999) ơng đã viết hàng mấy chục mục từ về các tác
gia văn học quốc ngữ Nam Bộ.
Liên quan trực tiếp đến đề tài văn học quốc ngữ Nam Bộ, có 3 luận án tiến sĩ :
- Tơn Thất Dụng: Sự hình thành và vận động của thể loại tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn cuối TK.XIX đến năm
1932, Luận án tiến sĩ, Trường ĐHSP Hà Nội, 1993
- Cao Xn Mỹ: Q trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ cuối TK.XIX đến đầu TK.XX, Luận án tiến sĩ, Trường ĐHSP TP.HCM,
2001
- Lê Ngọc Thúy: Đóng góp của văn học quốc ngữ ở Nam Bộ cuối TK.XIX – đầu TK.XX vào tiến trình hiện đại hóa văn học VN, Luận
án tiến sĩ, Trường ĐHSP TP.HCM, 2002
Với một cách thức làm việc nghiêm túc, chú trọng khảo sát tư liệu, cùng những kiến giải sắc sảo, ba luận án này đã đóng góp khơng nhỏ
vào việc tìm hiểu văn học quốc ngữ Nam Bộ.
Các nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh, Nguyễn Văn Y, Bằng Giang đã có quá trình sưu tập và nghiên cứu lâu dài văn học quốc ngữ Nam Bộ
ở miền Nam từ trước 1975, vào thập niên 90 của thế kỷ trước cũng tiếp tục có nhiều đóng góp quan trọng.
Trong Địa chí văn hóa TP.HCM, (tập 2, Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Cơng Bình chủ biên, NXB.TP.HCM, 1998), với một
bảng thư mục dài, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Y đã phác họa những nét chính bức tranh tồn cảnh về văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối
TK.XIX - 1945
Nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh được biết đến từ trước 1975 với công trình Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới (Lửa
thiêng xb, S.1974; NXB.TP.HCM 1992, tái bản 2002) lại tiếp tục phát huy những thành quả nghiên cứu của mình trong cơng trình mới
xuất bản gần đây: Lược khảo lịch sử văn học Việt Nam từ khởi thủy đến cuối TK.XX (NXB.Văn nghệ TP.HCM, 2005).
Nhà nghiên cứu Bằng Giang, tác giả cuốn Mảnh vụn văn học sử (Chân Lưu xb, Sài Gịn, 1974), có hai cơng trình quan trọng: Sương mù
trên tác phẩm Trương Vĩnh Ký (NXB.Văn học, 1994) và Văn học quốc ngữ ở Nam kỳ 1865-1930 (NXB. Trẻ, 1992, tái bản lần thứ nhất
1998). Hai cuốn sách ấy thực sự là cẩm nang cho những người nghiên cứu về vấn đề này.
Gần đây nhất là công trình Tiểu thuyết Nam Bộ cuối TK.XIX đầu TK.XX (NXB.Đại học Quốc gia TP.HCM, 2004) do nhóm tác giả
Nguyễn Kim Anh (chủ biên), Nguyễn Thị Trúc Bạch, Hà Thanh Vân, Vũ Văn Ngọc, Hoàng Tùng, Huỳnh Vĩnh Phúc biên soạn, đã giới
thiệu khái quát về văn học Nam Bộ cũng như tiểu sử, sự nghiệp của từng tác giả. Đây là cơng trình cơng phu, nghiêm túc và dày dặn
nhất về văn học Nam Bộ từ trước đến nay.
Nhờ cố gắng của nhiều thế hệ các nhà nghiên cứu mà văn học Nam Bộ dần dần đã được biết đến, đã có được vị trí xứng đáng hơn trong
lịch sử văn học dân tộc. Điều ấy được phản ánh qua Từ điển văn học (Bộ mới), NXB.Thế giới, HN, 2004 do các giáo sư Đỗ Đức Hiểu,



Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá chủ biên, trong đó đã dành gần 20 mục từ cho các tác giả văn học Nam Bộ, các mục từ
này chủ yếu do Nguyễn Huệ Chi, Nguyễn Q.Thắng và Trần Hữu Tá viết. Chúng tôi hy vọng rằng trong những lần tái bản sau, số lượng
các mục từ dành cho văn học Nam Bộ sẽ còn tăng lên nhiều hơn nữa.
Ở trên chúng tôi đã điểm qua những thành tựu chính trong việc nghiên cứu văn học quốc ngữ những năm gần đây, mặc dù đã đạt được
nhiều thành quả, nhưng vẫn cịn khơng ít vấn đề đặt ra.
Trước hết là vấn đề tư liệu. Tư liệu về văn học quốc ngữ Nam Bộ hiện còn rất rải rác, tàn khuyết rất nhiều. Cần phải có một cơng trình
nghiên cứu sưu tập quy mô lớn với công sức của nhiều người để sưu tầm, chỉnh lý tất cả các tư liệu cịn có thể tìm được - cả sách cũng
như trên báo chí, để từ đó có kế hoạch bảo tồn, nghiên cứu, giới thiệu cho độc giả, cũng như để lại làm tư liệu nghiên cứu cho những ai
quan tâm về lĩnh vực này. Tình trạng thiếu tư liệu, khó khai thác tư liệu làm cho việc nghiên cứu về văn học quốc ngữ Nam Bộ luôn luôn
phải làm lại từ đầu, ít có tính kế thừa. Tình trạng ấy làm nản lòng rất nhiều người nghiên cứu cũng như các nghiên cứu sinh, học viên
cao học.
Xuất phát từ tình hình đó, từ năm 2005 Đại học Quốc gia TP.HCM đã cấp kinh phí cho Khoa Ngữ văn và Báo chí chúng tơi tiến hành
cơng trình Khảo sát, đánh giá, bảo tồn di sản văn học quốc ngữ Nam Bộ với mục đích khảo sát, sưu tầm, chỉnh lý, nghiên cứu toàn bộ tư
liệu về văn học quốc ngữ Nam Bộ cả thơ, văn xuôi nghệ thuật, lý luận phê bình. Cơng trình có sự tham gia đơng đảo của nhiều nhà
nghiên cứu, giảng viên ở TP.HCM, Hà Nội, Tiền Giang, Cần Thơ như: Mai Cao Chương, Trần Hữu Tá, Nguyễn Khuê, Cao Tự Thanh,
Trương Ngọc Tường, Nguyễn Thị Thanh Xuân, Lê Tiến Dũng, Võ Văn Nhơn, Cao Xuân Mỹ, Lê Ngọc Thúy, Nguyễn Đức Mậu, Tào
Văn Ân, Trần Ngọc Hồng, Nguyễn Văn Hà, Đào Ngọc Chương, Nguyễn Công Lý, Lê Tâm, Phan Mạnh Hùng, Lưu Hồng Sơn, Hồ
Khánh Vân, Nguyễn Long Hòa, Lê Thụy Tường Vy, La Mai Thi Gia, Đào Diễm Trang, Trương Nữ Diệu Linh…Đoàn Lê Giang được
phân cơng làm chủ nhiệm đề tài. Ngồi những nhà nghiên cứu, giảng viên nêu trên, cịn có sự góp sức của hàng mấy chục nghiên cứu
sinh, học viên cao học và sinh viên đã và đang học tập ở Khoa Ngữ văn và Báo chí (Trường Đại học KHXH và Nhân văn thuộc Đại học
Quốc gia TP.HCM) 5 – 7 năm trở lại đây. Cơng trình nghiên cứu Khảo sát, đánh giá, bảo tồn di sản văn học quốc ngữ Nam Bộ là cơ sở
để thực hiện một bộ Tổng tập văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX đến 1945.
2. Về bộ Tổng tập văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX đến 1945
Nguồn tư liệu để tìm hiểu vấn đề này có nhiều loại: sách, tác phẩm đăng báo, chúng tồn tại dưới dạng bản in, bản chụp microfilm,
microfic, photocopy hiện đang được lưu giữ chủ yếu ở thư viện, các hiệu sách cũ và các tủ sách tư nhân.
Báo chí đăng tải và phản ánh đời sống văn học. Muốn tìm hiểu phê bình văn học và tìm những sáng tác đăng báo trước khi xuất bản
thành sách thì phải tìm vào kho lưu trữ báo này. Ngồi một số tư nhân có giữ một số báo q hiếm, thì báo chí chủ yếu nằm ở thư viện
Quốc gia, Thư viện Thông tin KHXH, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, Thư viện KHXH TP.HCM, Thư viện của chủng viện…

dưới dạng báo giấy và microfilm. Theo thống kê của chúng tôi, ở Nam Bộ trước 1945 có đến trên dưới 50 tờ báo, trong đó những tờ báo
có đăng tải nhiều về văn học quốc ngữ là: Gia Định báo, Thơng loại khóa trình, Nơng cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn, Nam Kỳ địa phận,
Công luận báo, Đông Pháp thời bao, Nam Kỳ kinh tế báo, Phụ nữ tân văn, Tân thế kỷ, Kỳ lân báo, Tiểu thuyết Nam Kỳ, Nữ giới chung,
Thần chung, Đuốc nhà Nam, Sống, Mai, Nữ lưu, Đồng Nai, Đại Việt tạp chí, An Hà nhựt báo…
Để khai thác các tờ báo này trước hết cần phải lập thư mục những bài viết có liên quan đến văn học. Cơng việc ấy đã được hàng chục
sinh viên, học viên cao học thực hiện liên tục trong suốt mấy năm trời. Hiện nay đã có thể có một tập thư mục về những tờ báo quan
trọng. Những tư liệu này cũng sẽ được công bố để làm tư liệu cho những người nghiên cứu sau này.
Về sách, các thư viện có lưu giữ nhiều sách này là: Thư viện Quốc gia (Hà Nội), Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, Thư viện
KHXH TP.HCM và rải rác ở một số thư viện khác nữa. Tuy nhiên khơng có thư viện nào giữ được đầy đủ, vì vậy phải tìm thêm sách ở
các tủ sách tư nhân. Các nhà nghiên cứu có cơng sưu tập nhiều tư liệu về văn học Nam Bộ là các ông Vương Hồng Sển, Bằng Giang,
Nguyễn Văn Y (các tác giả trên đã mất) và những nhà nghiên cứu có cơng trình về văn học Nam Bộ đã kể ở trên. Qua thực tế sưu tầm,
chúng tơi cịn thấy có một nguồn sách về văn học Nam Bộ quan trọng nữa đang nằm ở trong tủ sách của dân và những hiệu sách lẻ.
Nhiều gia đình đã giữ gìn những cuốn sách của Nguyễn Chánh Sắt, Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Thế Phương, Ngọc Sơn…như của gia bảo,
sách được cất trong tủ, được đóng thành gánh treo trên xà nhà (vì sách ơng cha để lại, dặn phải giữ gìn). Và tất nhiên cũng có một số đã
bị đem bán cho các hiệu sách cũ. Chúng tơi đã tìm đến gia đình hậu duệ của hàng chục nhà văn Nam Bộ, và được cung cấp những tư liệu
vô cùng quý giá: gia phả, giấy tờ có liên quan, kỷ vật, và cả một số tác phẩm tưởng đã mất từ lâu.
Theo thống kê của chúng tơi, có lẽ chưa thật đầy đủ, số người sáng tác văn học có sách đã được xuất bản ở Nam Bộ từ đầu cho đến 1945
là trên 200 tác giả. Số lượng tác phẩm thì khó có thể có con số chính xác, chúng tôi từng lập ra thư mục khoảng trên 700 cuốn sách – tất
nhiên phải hiểu là có nhiều cuốn khổ nhỏ, dày chừng vài trang là những bài vè, truyện ngắn được in riêng thành quyển như: Bất cượng
của Trương Vĩnh Ký- 8 tr, Giấc mộng anh thợ vẽ của Khổng Lồ - 12 tr…, cho đến những tiểu thuyết dày hàng 400, 500 trang trở lên như
các bộ tiểu thuyết của Phú Đức: Bà chúa đền vàng dày 438 tr, Lửa lòng – 858 tr…


Hiện nay số lượng tác phẩm của từng tác giả chúng tơi đã thu thập được có thể kể như sau:
- Trương Vĩnh Ký, nhà văn quốc ngữ tiên phong, số lượng tác phẩm của ông theo Bằng Giang là upload.123doc.net cuốn. Tuy vậy,
trong số ấy có rất nhiều sách tiếng Pháp, sách dạy tiếng. Sách bằng tiếng Việt của ông có nhiều loại, trong đó sưu tập, dịch, phiên âm
chú giải chiếm số lượng lớn. Tổng cộng số này trên 50 quyển. Chúng tôi đã thu thập được khoảng 30 quyển.
- Huỳnh Tịnh Của, nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn học, nhà thơ, có khoảng 15 quyển, đã sưu tập được hơn 10 quyển.
- Trương Minh Ký, nhà dịch thuật, nhà thơ du ký, có khoảng 30 quyển, đã sưu tập được 17 quyển.
- Nguyễn Trọng Quản, nhà tiểu thuyết đầu tiên, có 1 tác phẩm, đã sưu tập được bản in lần thứ nhất và bản dịch ra tiếng Pháp.

- Trương Duy Toản, nhà văn, nhà hoạt động duy tân, có 4 quyển, đã sưu tập được 3 quyển.
- Lương Khắc Ninh, nhà báo, nhà thơ duy tân, có hàng mấy trăm bài báo và thơ, đã sưu tập được phần lớn.
- Trần Chánh Chiếu, nhà văn, nhà báo, nhà cách mạng, có 9 quyển, đã sưu tập được 7 quyển.
- Hồ Biểu Chánh, nhà văn hàng đầu Nam Bộ, có trên 60 quyển, đã sưu tập được đầy đủ trong đó có cả hồi ký hết sức quan trọng của
ông.
- Lê Hoằng Mưu, nhà văn của những thử nghiệm táo bạo, có 21 quyển, đã sưu tập được 17 quyển.
- Biến Ngũ Nhy, nhà văn viết truyện trinh thám đầu tiên của nước ta, có 12 quyển, đã sưu tập được đủ.
- Nguyễn Chánh Sắt, nhà văn, dịch giả “truyện Tàu” trứ danh, có 21 quyển, đã sưu tập được 17 quyển.
- Tân Dân Tử, nhà tiểu thuyết lịch sử hàng đầu, có 5 quyển, đã sưu tập được đầy đủ.
- Phạm Minh Kiên, nhà tiểu thuyết lịch sử và xã hội, có 18 quyển, đã sưu tập được 16 quyển.
- Bửu Đình, nhà tiểu thuyết xuất thân từ hoàng tộc trở thành người tù Cơn Đảo, có 22 quyển, đã sưu tập được 20 quyển.
- Phú Đức, nhà tiểu thuyết trinh thám, võ hiệp cự phách, có 22 quyển, đã sưu tập được 19 quyển.
- Phan Thị Bạch Vân, nhà văn, người tù chính trị vì hoạt động nữ quyền, có 9 quyển, đã sưu tập được 8 quyển.
- Trần Quang Nghiệp, nhà văn của thể loại truyện ngắn, có 26 tác phẩm, đã sưu tập được đầy đủ.
- Nguyễn Văn Vinh, nhà văn, nhà giáo yêu nước, có 3 quyển, đã sưu tập được đầy đủ.
- Sơn Vương, nhà văn, tướng cướp, người tù khổ sai, có 29 quyển, đã sưu tập được gần đủ.
- Nguyễn Bửu Mọc, nhà văn xã hội tả chân, có 10 quyển, đã sưu tập được đầy đủ.
- Việt Đơng, nhà văn thị trường, có 62 quyển, đã sưu tập được 29 quyển.
- Nguyễn Thới Xuyên, Phan Huấn Chương, mỗi nhà văn đều có 1 tác phẩm được giải thưởng báo Đuốc nhà Nam, đã sưu tập đầy đủ.
- Trần Hữu Độ, Nguyễn An Ninh, hai nhà cách mạng, nhà văn đã có nhiều cơng trình nghiên cứu, sưu tập về ông mới xuất bản gần đây.
- Nguyễn Thế Phương, nhà báo, nhà tiểu thuyết trường thiên liên hồn, có 25 quyển, đã sưu tập được 9 quyển.
- Nguyễn Ý Bửu, nhà văn thời sự, có 3 quyển, đã sưu tập được 2 quyển.


- Dương Minh Đạt, nhà văn viết về những nhân vật anh hùng, có 9 quyển, đã sưu tập được đầy đủ.
- Dương Quang Nhiều, nhà tiểu thuyết xã hội, có 10 quyển, đã sưu tập được 7 quyển.
- Cẩm Tâm, nhà văn tâm lý xã hội, có 14 quyển (trong đó có tác phẩm được giải thưởng báo Đuốc nhà Nam), đã sưu tập được đầy đủ.
Tổng tập văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX – 1945 sẽ bao gồm các tác giả trên, ngồi ra cịn có tuyển tập để đưa vào những tác
giả ít nổi tiếng hơn.
Để hoàn chỉnh bức tranh văn học quốc ngữ Nam Bộ thì khơng thể thiếu được những mảng về thơ và phê bình văn học.

- Về thơ, thơ quốc ngữ Nam Bộ bao gồm các truyện thơ cận đại: Thơ Sáu Trọng, Thơ Thầy Thông Chánh, Thơ Cậu Hai Miêng…, thơ
của các tác giả nổi tiếng trước Thơ mới như: Thượng Tân Thị (tác giả mười bài Tục khuê phụ thán), Nguyễn Liêng Phong (tác giả hai
tập thơ Nam Kỳ phong tục nhân vật diễn ca, Điếu cổ hạ kim tập), Sương Nguyệt Anh… cho đến các nhà Thơ mới Nam Bộ: Nguyễn Thị
Manh Manh, Lư Khê, Đông Hồ, Mộng Tuyết, Hồ Văn Hảo, Huy Hà…Thơ của họ ngoài một số ít thi tập ra, phần nhiều được đăng rải
rác trên các báo. Chúng tôi đã sưu tập được trên 200 bài.
- Về phê bình văn học, ngồi Kiều Thanh Quế có thể coi như nhà phê bình văn học chuyên nghiệp duy nhất của văn học Nam Bộ, thì tư
liệu về phê bình văn học là các bài tựa, bạt trong một số tiểu thuyết, và quan trọng hơn cả là những bài phê bình giới thiệu tác phẩm và
tranh luận văn học trên báo chí. Từ việc lập thư mục các báo, chúng tơi có thể hình dung ra bức tranh phê bình văn học Nam Bộ khá
phong phú, đa sắc, trong đó nổi bật lên là các cuộc tranh luận về Truyện Kiều, về tiểu thuyết của Lê Hoằng Mưu, Hồ Biểu Chánh, và
nhất là cuộc tranh luận về Thơ mới.
Sau khi sưu tập đầy đủ tư liệu trong khả năng có thể, thì việc chỉnh lý, chú thích các tác phẩm của từng tác giả là một cơng việc khơng
kém phần khó khăn. Với mục đích vừa đảm bảo trung thành với nguyên tác, lại vừa có thể giúp cho độc giả rộng rãi dễ dàng thưởng
thức, chúng tơi đề ra ngun tắc là: chính tả thì sửa nhưng phương ngơn giữ ngun. Ví dụ một đoạn như sau trong Phan Yên ngoại sử
tiết phụ gian truân của Trương Duy Toản:
“Vương Thế Trân liền nép lại nơi cội cây mà coi bọn ấy làm gì cho biết: giây phúc thấy có hai người đi đầu, tuổi tác xấp xỉ nhau, chừng
bốn mươi ngoài, theo sau chừng mươi kẽ tùy tùng, thảy đều cỡi ngựa, phăn phăn đầu kia đi lại, đến gần lại nghe người đi trước day lại
hỏi một người tùy tùng rằng: “Có phải lối này chăng?” – Người ấy liền thưa rằng: “Phải”- Người kia hỏi lại: “Sao mà chẳng thấy?””([2])
Như trên, những từ có gạch chân là phương ngơn / cổ ngữ thì giữ ngun, cịn những từ gạch chân và in đậm là sai chính tả, phải sửa lại.
3. Triển vọng nghiên cứu về văn học Nam Bộ:
Việc sưu tập đầy đủ tư liệu về văn học Nam Bộ sẽ mở ra những hướng nghiên cứu mới.
Trước hết là văn học sử. Người nghiên cứu phải trả lời nhiều câu hỏi đặt ra:
- Giá trị, phong cách, vị trí của từng nhà văn Nam Bộ đối với văn học vùng và văn học dân tộc như thế nào?
- Đối với văn học Nam Bộ, với tư cách là một vùng văn học, cách chia giai đoạn văn học như thế nào? Có thể dùng cái khung chung mà
chúng ta vẫn chia lâu nay: Từ đầu đến 1930/ 1932, từ 1930/ 1932 đến 1945 được khơng? Lấy gì để làm mốc đánh dấu sự thay đổi đó?
Hay khơng cần phải phân kỳ như vậy?
- Phương pháp sáng tác, các khuynh hướng trong văn học Nam Bộ là gì? Có thể dùng mơ hình: khuynh hướng lãng mạn, khuynh hướng
hiện thực phê phán và khuynh hướng cách mạng như lâu nay được không?
- Đặc điểm của văn học Nam Bộ là gì, nếu so với văn học tồn quốc?
- Có thể nói tới thi pháp tác giả ở một số nhà văn Nam Bộ, hay thi pháp thể loại (thơ, tiểu thuyết), thi pháp vùng văn học… được chăng?
- Mối quan hệ giữa công chúng và sáng tác như thế nào trong đời sống văn học Nam Bộ. Đặc tính của văn học Nam Bộ có liên quan như

thế nào đến thị hiếu của độc giả ở đây?


Không chỉ nghiên cứu về văn học sử, những tư liệu về văn học Nam Bộ còn mời gọi nhiều ngành nghiên cứu khác nữa như: ngôn ngữ
học, nghệ thuật học, văn hóa học, xã hội học…
Có thể nói văn học quốc ngữ Nam Bộ “đặt hàng” các nhà ngữ học nhiều cơng trình trong những lĩnh vực khác nhau.
Trước hết là phương ngôn / cổ ngữ. Trong các tác phẩm văn học Nam Bộ có vơ số những từ địa phương, cổ ngữ không dễ hiểu chút nào
với người đọc hiện nay, ví dụ như trong Hồng Tố Anh hàm oan của Trần Thiên Trung dưới đây (những từ in đậm gạch chân):
- “Việc ấy cũng còn hưởn dãi”
- “Tía ở nhà gởi bạc ở hãng Băn nhiều lắm” (tr.21)
- “day lại, phụ nhĩ với Tố Anh rằng” (tr.28)
- “anh cứ khổ hạo củ mà ra dấu cho em” (tr.29)
- “bảo chấp tiên đậu xe ngoài đường”
- “tưởng là trẻ a hườn đi chơi về” (tr.31)
Có thể từ việc giải thích phương ngơn, cổ ngữ mà làm một cuốn từ điển về phương ngôn, cổ ngữ Nam Bộ.
Không chỉ từ vựng mà ngữ pháp (cấu trúc câu, cách dùng hư từ) trong các tác phẩm văn học quốc ngữ Nam Bộ cũng có nhiều điểm khác
so với tiếng Việt hiện đại.
Về chính tả, có thể thống kê các kiểu loại sai chính tả thường gặp, tần số các từ hay sai… để làm một cuốn từ điển chính tả dành riêng
cho học sinh Nam Bộ.
Trong kho tàng văn học quốc ngữ Nam Bộ còn lưu giữ một số lượng không nhỏ, đến hàng trăm kịch bản tuồng, cải lương mà ít có người
nghiên cứu nào để mắt tới. Có thể kể ra đây một số vở trong giai đoạn đầu:
- Tiên Bữu thơ tuồng, Đặng Lễ Nghi, Đinh Thái Sơn, In lần thứ 1, S.Phát Toán xb, 1908
- Bài ca cải lương, Nguyễn Thường Ký sưu tập, In lần thứ 1, S. Impr. Nguyễn Văn Viết, 1922
- Tối độc phụ nhơn tâm, tuồng hát cải lương, Triệu Văn Yên, Sài Gòn, Impr J. Nguyễn Văn Viết, 1922
- Bội phu quả báo, tuồng hát cải lương, Nguyễn Trọng Quyền soạn, S.Impr. du Centre, 1923
- Bên tình bên nghĩa, tuồng hát cải lương, Trần Quang Hiển, H. : Impr. Mạc Đình Tư, 1924
- Trinh nữ sự nhị phu (Gái trinh thờ hai chồng), tuồng cải lương, Dương Bá Tường, In lần thứ 1, S. Impr. Nguyễn Văn Viết, 1924
- Hồng phấn phiêu lưu, tuồng hát cải lương ba hồi, Vương Gia Bật, In lần thứ 1, S.Impr. de l’Union Nguyễn Văn Của, 1924 …
Đấy là những tư liệu vô giá cho việc nghiên cứu lịch sử sân khấu Việt Nam, cụ thể là cải lương Nam Bộ.
Triển vọng nghiên cứu về văn học quốc ngữ Nam Bộ rất lớn, trong đó cơng việc có thể hồn thành ngay trước mắt là bộ Tổng tập về

vùng văn học này như đã nói ở trên. Tuy nhiên để thúc đẩy thêm việc nghiên cứu, giới thiệu và lưu giữ những giá trị của mảng văn học
này, chúng tơi thấy có một số việc nên làm:
- Xây dựng một trang web về văn học Nam Bộ, vừa là để đưa văn học đến với mọi người, vừa làm diễn đàn giao lưu giữa những người
nghiên cứu, để có thể bổ sung tư liệu và trao đổi kết quả nghiên cứu([3]).
- Đã đến lúc TP.Hồ Chí Minh nên nghĩ đến xây dựng Bảo tàng văn học Nam Bộ. Hiện con cháu các nhà văn còn giữ ít nhiều kỷ vật, nếu
khơng có kế hoạch sưu tầm, gìn giữ thì sẽ mất mát thất lạc hết.


- Ở các tỉnh cũng nên xây dựng các nhà lưu niệm về các nhà văn, nhằm gìn giữ di vật, tác phẩm của nhà văn, thể hiện thái độ tri ân, và
giáo dục thế hệ trẻ, về phương diện du lịch thì cũng là điểm tham quan cần thiết và thú vị.
Chúng tơi nghĩ văn chương nếu khơng gìn giữ, khơng giới thiệu, phê bình, nghiên cứu, giảng dạy thì dù có hay đến mấy cũng sẽ bị rơi
vào quên lãng.
TP.HCM, tháng 5 năm 2006
CHÚ THÍCH
* Tiến sĩ, Trường Đại học KHXH và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM)
[1] Nguyễn Văn Trung: Những áng văn chương quốc ngữ đầu tiên: Thấy Phiền- Truyện của Nguyễn Trọng Quản, bản in roneo, Đại học
Sư phạm TP.HCM xb, 1987, tr.17
[2] Trương Duy Toản: Phan Yên ngoại sử tiết phụ gian truân, Sài Gịn, F.H.Schneider Imprimeur-Editeur, 1910, tr.2
[3] Có thể tham khảo trang web: www.hobieuchanh.com của TS.Trang Quan Sen, Phan Tấn Tài ở nước ngồi.
TĨM TẮT BÁO CÁO:Văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX đến 1945 là một bộ phận máu thịt của văn học dân tộc. Trong khoảng
hơn nửa thế kỷ từ khi hình thành cho đến 1945, vùng văn học này đã có một đời sống rất sơi nổi với hàng trăm cây bút và hàng mấy trăm
tác phẩm, cuốn hút hàng triệu độc giả. Nhưng từ sau 1945 văn học quốc ngữ Nam Bộ có một thời khá dài bị giới nghiên cứu phê bình
qn lãng, ít được ai nhắc tới. Trước hết bài nghiên cứu này đi vào tìm hiểu nguyên nhân tại sao văn học quốc ngữ Nam Bộ lại ít được
các nhà nghiên cứu quan tâm như vậy. Sau đó đi vào nội dung chính của bài. Bài viết có có 3 phần chính: 1) Những thành tụu nghiên
cứu và giới thiệu văn học quốc ngữ 20 năm trở lại đây; 2) Giới thiệu công trình nghiên cứu cấp Trọng điểm Đại học Quốc gia TP.HCM:
“Khảo sát, Đánh giá, Bảo tồn Văn học Quốc ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX – đầu TK.XX”, cơng trình nền cho bộ Tổng tập văn học Quốc
ngữ Nam Bộ cuối TK.XIX – 1945; 3) Triển vọng nghiên cứu về Văn học Quốc ngữ Nam Bộ về các phương diện: văn học sử, ngơn ngữ
học, văn hóa học, nghệ thuật học…
* Tiến sĩ, Trường Đại học KHXH và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM)
TIỂU THUYẾT LỊCH SƯ- MỘT KHUYNH HƯỚNG NỔI BẬT TRONG

VĂN XUÔI QUỐC NGỮ NAM BỘ ĐẦU THẾ KỶ XX
Phan Mạnh Hùng*
Cuộc xâm lăng của thực dân Pháp có tác động lớn đối với xã hội Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng. Cùng với
việc thay đổi diện mạo văn hoá xã hội là sự thay đổi diện mạo của nền văn học. Những thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XIX, nền văn học
dân tộc chứng kiến sự tan rã của nhiều quan niệm văn học trung đại. Tuy thế, một quan niệm văn học cho thời kỳ cận hiện đại vẫn chưa
được xác lập một cách vững chắc. Văn học đang dị dẫm tìm lối đi trước những ảnh hưởng mạnh mẽ của nền văn học Phương Tây, đặc
biệt là văn học Pháp, và một nền văn học không mấy xa lạ là văn học Trung Quốc. Song song với sự đổ vỡ của nền văn học cũ về nội
dung, hình thức, thể loại, văn tự, là sự hình thành một quan niệm văn học mới. Tuyên ngôn của nền văn học mới, một chừng mực nào đó
được phát biểu trong lời tựa cuốn tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ đầu tiên xuất hiện ở Nam Kỳ, Truyện thầy Lazarơ Phiền, đã nói lên
quan niệm nghệ thuật mới mẻ rất khác với tiểu thuyết trung đại về cuộc sống, xã hội và con người. “Đã biết rằng dân ta chẳng thiếu chi
thơ văn phú truyện nói về những đấng anh hùng hào kiệt, những tay tài cao trí cả rồi đó, mà những đấng thuộc về đời xưa, nay chẳng
cịn nữa. Bởi vì đó tơi mới dám bày đặt một chuyện đời nay là sự thường có trước mắt ta ln như vậy sẽ có nhiều người lấy lịng vui mà
đọc, kẻ thì cho quen mặt chữ, người thì cho đặng giải buồn một giây”(1)
Phải đến 23 năm sau (1910) Trần Chánh Chiếu trong cuốn Hoàng Tố Oanh hàm oan mới khẳng định lại :
“Từ ngày các đấng cao minh trong lục châu bày diễn dịch các thứ chuyện chữ nho ra quốc âm, thì ít thấy có chuyện nào nói về việc
trong xứ mình. Các truyện đang làm là chuyện Tàu. Nay tơi ngụ ý soạn một bổn mới nói về xứ mình, dùng tiếng nói thường cho mọi
người hiểu đặng”. (2)
Những phát biểu này đã phần nào nói lên được đặc điểm và tính chất của nền văn học mới, “ dùng tiếng nói hằng ngày”, viết
những chuyện “đặt ra” cho “mọi người hiểu đặng”. Một xu hướng thể hiện sự dân chủ hố trong văn học.
Có thể nói, Nam Bộ là mảnh đất xuất hiện những điều kiện cho quá trình đổi mới văn học sớm hơn so với cả nước như chữ
quốc ngữ, báo chí, nhà in,...Đây cũng là nơi ra đời cuốn tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ đầu tiên, Truyện thầy Lazarô Phiền (1887)
*


của Nguyễn Trọng Quản. Tuy vậy phải đến thập kỷ thứ hai của thế kỷ XX trở đi thì nền văn học này mới phát triển mạnh mẽ về số
lượng tác phẩm và tác giả. Giai đoạn này phải kể đến các nhà văn như Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Chánh Sắt, Bửu Đình, Trần Chánh
Chiếu, Phú Đức, Tân Dân Tử, Phạm Minh Kiên, Nguyễn Bửu Mọc, Nguyễn Ý Bửu ..., đặc biệt là Hồ Biểu Chánh.
Tiểu thuyết Nam Bộ hướng về những vấn đề phong phú trong xã hội như vấn đề phong tục, vấn đề tâm lý xã hội, hiện thực xã
hội, vấn đề lịch sử, vấn đề đời tư, ...Mặt khác, yêu cầu của công cuộc đổi mới nền văn học không chỉ dừng ở mức đổi mới về nội dung
mà cịn là sự đổi mới về hình thức thể hiện, tức là đòi hỏi sự đa dạng về chủng loại. Vì vậy tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn này đã phát

triển rầm rộ theo nhiều khuynh hướng, khơng những vậy mà cịn có nhiều chủng loại. Khuynh hướng tiểu thuyết thế sự với những tác
phẩm tiêu biểu của Hồ Biểu Chánh như: Con nhà giàu, Con nhà nghèo, Tiền bạc bạc tiền, Ngọn cỏ gió đùa, Khóc thầm,...Khuynh hướng
tiểu thuyết có tính chất trinh thám tiêu biểu là Phú Đức với: Châu về hiệp phố, Lửa lòng, Tình trưịng huyết lệ, ...Biến Ngũ Nhy có Kim
Thời dị sử. Khuynh hướng tiểu thuyết nghĩa hiệp với những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Chánh Sắt như: Nghĩa hiệp kỳ duyên, Một
đôi hiệp khách, Man hoa kiếm hiệp ... Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử là một khuynh hướng nổi bật nhất cả về số lượng tác phẩm, tác
giả, cũng như thành tựu: có một số nhà văn Nam Bộ chuyên viết tiểu thuyết lịch sử, ngay những người khơng chun về đề tài này cũng
viết ít nhất một vài cuốn.
Cuộc xâm lăng của thực dân Pháp đã vấp phải sự kháng cự quyết liệt của nhân dân ta. Những năm đầu thế kỷ XX, ở Nam Bộ có
nhiều cuộc nổi dậy, tiêu biểu như cuộc khởi nghĩa của Phan Xích Long (1913). Nhiều cuộc bãi cơng diễn ra sơi nổi và quyết liệt. Cuộc
đình cơng năm 1912 của cơng nhân Ba Son, mấy cuộc mít tinh lớn đã nổ ra ở Sài Gòn để phản đối Pháp trục xuất những người miền
Trung và miền Bắc hoạt động chính trị ra khỏi Nam Kỳ, tố cáo âm mưu chia rẽ và chia cắt lãnh thổ của thực dân Pháp. Năm 1925, tồn
quyền Varenne tới Sài Gịn. Nhân dân đã đứng lên địi u sách dân chủ. Cùng năm đó, Pháp bắt cóc Phan Bội Châu ở Thượng Hải và bí
mật đưa về nước, định ám hại cụ. Cả nước dấy lên phong trào đưa ân xá Phan Bội Châu. Phong trào đang sơi sục thì cái chết của Phan
Chu Trinh ngày 24 – 3 - 1926 lại gây nên xúc động mạnh cho nhân dân cả nước, dấy lên phong trào để tang Phan Chu Trinh. Ở Sài Gòn
hơn 14 vạn người đi đưa đám tang, biến thành cuộc biểu tình có trật tự, một cách bày tỏ thái độ chính trị của nhân dân với bộ máy thống
trị. Tiếng vang từ những sự kiện đó đã phả vào đời sống xã hội và văn học một luồng sinh khí mới làm tỉnh hẳn bộ mặt xã hội Việt
Nam, khi mà hình ảnh của các sĩ phu yêu nước đột ngột hiện về sau bao nhiêu năm bị tù đày. Những người cầm bút cảm thấy cần có một
hướng đi mới trong sáng tác, ngoài những đề tài quen thuộc. Đó là mong muốn được nói lên khát vọng của cả một dân tộc, muốn tìm lại
“hồn nước” một thời được cất lên từ các sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX. Nhằm đáp ứng yêu cầu cấp thiết của thời đại, trong điều kiện
bấy giờ, để tránh sự kiểm duyệt khắt khe của kẻ thù, khơng cịn cách nào khác là lấy chuyện lịch sử ngày xưa để nói bóng nói gió sang
chuyện đương thời. Tái hiện quá khứ hào hùng của dân tộc là để ấp ủ lòng yêu nước, nhắc nhở quốc dân đồng bào đừng bao giờ quên
quá khứ, và phải làm điều gì đó cho hiện tại, cái việc mà ơng cha đã làm. Như vậy sự ra đời và phát triển thành một khuynh hướng nổi
bật của tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ có cơ sở khách quan từ yêu cầu thúc bách của đời sống đấu tranh sôi động của dân tộc, đồng thời tiểu
thuyết lịch sử cũng có tác động không nhỏ trong việc cổ vũ động viên nhân dân đấu tranh dành độc lập.
Bên cạnh đó, tiểu thuyết lịch sử ra đời cũng có nguyên nhân từ yêu cầu đa dạng về thể loại trong tiến trình hiện đại hóa văn
học. Một mặt khác khơng kém phần quan trọng, đó là sự phản ứng lại hiện tượng dịch thuật truyện Tàu. Tính từ 1904 cho đến 1910
bước đầu đã thấy có 46 truyện Tàu được dịch và lưu hành ở Nam Bộ. Theo Địa Chí văn hóa thành phố Hồ Chí Minh, trong khoảng thời
gian từ đầu thế kỷ cho đến 1932 đếm sơ có gần 30 dịch giả có sách in, họ dịch trên 70 quyển khác nhau. Trong số những truyện được
dịch, không phải cuốn nào cũng tốt cả về nội dung tư tưởng lẫn nghệ thuật “ Người đọc ở mọi tầng lớp, và họ tiêu thụ ở những mức độ
khác nhau. Người ta làu thông tên tuổi của những anh hùng Trung Quốc có thật hay tưởng tượng nhiều hơn là tên tuổi các anh hùng liệt

nữ Việt Nam”. (3) Trước tình hình đó, các nhà văn Nam Bộ đã phản ứng lại bằng cách sáng tác tiểu thuyết lịch sử. Họ kêu gọi đồng bào
bỏ những điều nhảm nhí mê tín dị đoan để cho dân trí kịp duy tân. Trương Duy Toản trong lời tựa cuốn tiểu thuyết lịch sử Phan yên
ngoại sử – tiết phụ gian truân (1910) đã viết : “Theo trí mọn của tơi nay phải bỏ những Lê H pháp thuật, Kim Đính thần thơng,
Khương Thương phong trần, Thế Hùng tróc quỷ, Chung Ly lập trận, Bồ Tát cứu Binh, Đại Thánh loạn thiên cung, Anh Đăng về trên
cảnh...mà sắp bày những chuyện chi mới, bây giờ mặc dầu, miễn là cho lánh khỏi cái nẻo dị đoan và báo ứng phân minh thì đủ rồi”. (4)
Các nhà văn thấy rằng người đọc ai cũng thông làu tên tuổi những nhân vật lịch sử Trung Quốc, trong lúc lịch sử Việt Nam đâu có kém
gì? Tại sao khơng viết lịch sử Việt Nam cho đồng bào xem. Nhà văn Hồ Biểu Chánh trong Nặng gánh cang thường (1930) cho rằng:
“Trung Hoa có sử rồi có truyện nữa. Việt Nam cũng có sử há lại khơng có truyện hay sao? y vậy, một bộ truyện An Nam ví dầu
khơng giúp vui cho độc giả được đi nữa thì cũng biên chép một đoạn sự tích của nước mình, làm như thế tưởng có lẽ khơng phải là một
việc làm vơ ích”. (5)
Các nhà văn khơng chỉ nói khơng mà họ còn chứng tỏ bằng việc sáng tác những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử lấy đề tài từ lịch sử
dân tộc, thể hiện một tinh thần yêu nước, tự hào về truyền thống dân tộc, góp tiếng nói vào phong trào đấu tranh của nhân dân.
Như đã nói, tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ ra đời một mặt do yêu cầu thực tế của đời sống dân tộc, mặt khác là do yêu cầu của sự
đa dạng hoá về đề tài và chủng loại trong tiến trình hiện đại hố trong văn học, cộng với một hiện tượng hiếm thấy trong lịch sử văn học
là sự phản ứng lại làn sóng dịch thuật ồ ạt Truyện Tàu. Dầu vậy, sự phản ứng đó biểu hiện bằng sáng tác chỉ ở mức độ đổi mới về nội
dung phản ánh chứ về mặt hình thức thể hiện vẫn khơng có gì đổi mới lắm so với văn học truyền thống. Tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ còn
chịu ảnh hưởng lớn của tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa từ ngôn ngữ, kết cấu cho đến cách xây dựng nhân vật, mặc dầu có một số cách tân
về nghệ thuật nhưng vẫn không đáng kể. Nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại xuất hiện trong Truyện Thầy Lazarô Phiền, đến đầu thế kỷ XX
vẫn chưa được kế thừa và phát triển thêm. Điều này cũng dễ dàng lý giải, những gì Nguyễn Trọng Quản làm đã qúa mới mẻ, quá sớm so
với thực tế đương thời. Văn học 30 năm đầu thế kỷ XX là thời kỳ vận động chuyển mình từ văn học trung đại sang văn học cận hiện đại,
vì vậy nó có những bước quá độ, khập khiễng và dích dắc, khiến cho bây giờ nhìn lại, thấy có nhiều điều dường như “bảo thủ”, “trì trệ”
so với yêu cầu đổi mới ngày càng nhanh của bản thân nền văn học. Nhưng đó là một tất yếu, văn học khơng thể ngay lập tức biến đổi


hồn tồn. Bởi cái mới khơng phải dễ dàng được chấp nhận, khi mà truyền thống văn học cũ đã ăn sâu vào tâm khảm của nhà văn cũng
như công chúng. Điều này lý giải sự kế thừa những yếu tố truyền thống cũ của văn học dân tộc trong thời kỳ mới, đặc biệt là văn học
Nam Bộ. Những người cầm bút ở Nam Bộ phần lớn hấp thụ nền Tây học, nhưng mặt khác họ cũng có quá trình theo nho học, mặc dầu
có những cố gắng “vượt thoát” ra khỏi những quy phạm của văn học truyền thống, nhưng khơng triệt để. Về phía khách quan, u cầu
của thực tế sáng tác đòi hỏi văn học hướng tới tầng lớp bình dân là những người lao động bình thường trong xã hội, vốn đã quen thuộc
với đề tài “trung, hiếu, tiết, nghĩa”, “ở hiền gặp lành” của văn học truyền thống. Tâm lý phóng khống, thích phiêu lưu mạo hiểm, trung

thực nghĩa khí, là những vấn đề phản ánh trong nội dung của truyện Tàu. Điều đó cho thấy tại sao lại có phong trào đọc tiểu thuyết Tàu
rộng rãi như vậy ở Nam Bộ, những truyện này phần lớn là tiểu thuyết lịch sử. Trong văn học quá khứ, một số tiểu thuyết lịch sử viết
bằng chữ Hán của Việt Nam cũng đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa, chẳng hạn như tác phẩm Hồng Lê
Nhất Thống Chí. Đến nay, do yêu cầu của thực tế, các nhà văn Nam Bộ mượn lại hình thức đó cũng khơng có gì là lạ cả, điều quan trọng
là nó đáp ứng được “khẩu vị” của độc giả, vừa với khả năng người cầm bút và điều đáng quý là nêu cao tinh thần tự hào về lịch sử dân
tộc. Bao nhiêu đó cũng đủ để tiểu thuyết lịch sử làm tròn được sứ mệnh lịch sử của nó rồi.
Nhìn chung tiểu thuyết lịch sử ở Nam Bộ có hai dạng chính, xuất hiện ở hai giai đoạn khác nhau. Giai đoạn đầu tiểu thuyết lịch
sử có tính chất “ngoại sử”. Khi sáng tác, lịch sử chỉ được dùng như cái nền để tác giả đi sâu vào miêu tả cuộc sống đời tư của cá nhân,
của con người cụ thể khơng có thật trong lịch sử. Tiêu biểu cho loại này là tác phẩm Phan yên ngoại sử – Tiết phụ gian truân (1910) của
Trương Duy Toản, Oán hồng quần Phùng Kim Huê ngoại sử, Tô Huệ Nhi ngoại sử của Lê Hoằng Mưu. Phan yên ngoại sử của Trương
Duy Toản kể lại nỗi gian khổ của cặp tình nhân Vương Thế Trân và Nhan Khả Aùi để cuối cùng được sum họp một nhà. Tác phẩm lấy
thời Tây Sơn – Nhà Nguyễn làm khung cảnh nhưng các nhân vật đều hư cấu, khơng có thật. Trong tác phẩm này Trương Duy Toản đã
gián tiếp cổ vũ động viên cho phong trào chống Pháp của các sĩ phu và nhân dân ta hồi bấy giờ. Oán hồng quần Phùng Kim Huê ngoại
sử lấy bối cảnh thời Pháp đô hộ, miêu tả cuộc đời chìm nổi của Phùng Kim Huê, tác phẩm vẫn chưa kết thúc, nhưng không hiểu sao tác
giả không cho in phần tiếp theo? Nhìn chung các tác phẩm tiểu thuyết “ngoại sử” này có nhiều tình tiết, diễn biến, mô tả quãng đời nhân
vật, khung cảnh , cốt truyện đều rút ra từ thực tế đương thời. Các tác phẩm vẫn cịn sử dụng lối văn biền ngẫu có đối có vần lưu lốt, kết
thúc có hậu. Đồng thời cũng có dấu hiệu của văn phong hiện đại trong một số đoạn miêu tả, đặc biệt là cuốn Oán hồng quần Phùng Kim
H ngoại sử có nhiều tình tiết ly kỳ hấp dẫn, có tính chất trinh thám, phiêu lưu mạo hiểm, gây hứng thú cao cho độc giả.
Trong những năm 1920 và đầu những năm 1930 tiểu thuyết lịch sử phát triển nhanh chóng với số lượng tác phẩm và tác giả
ngày càng nhiều, chất lượng cũng cao hơn trước. Nhiều tác phẩm đã gây được tiếng vang trong cơng chúng cả nước như cuốn Giọt máu
chung tình (1925) của Tân Dân Tử. Tiểu thuyết lịch sử lúc này ít đi theo hướng “ngoại sử” mà chuyển sang hướng “dã sử”. Đặc điểm
của tiểu thuyết “dã sử” là: có nhân vật chính là những anh hùng dân tộc, nhân vật có thật trong lịch sử. Sở dĩ có sự chuyển hướng này,
theo chúng tơi, có lẽ một phần do xuất hiện nhiều tiểu thuyết dịch của Trung Quốc có tính “dân tộc” như Hồi trống tự do, Hồng Tú
Toàn, Trung Hoa quang phục…, cộng với phong trào yêu nước đang dâng cao, phong trào địi thả các chí sĩ yêu nước như Phan Bội
Châu, Phan Chu Trinh. Hình ảnh của họ gợi nhớ cho nhà văn đến những nhân vật anh hùng trong quá khứ của dân tộc. Viết về họ cũng
là một cách bày tỏ thái độ chính trị với hiện tại. Tiểu thuyết lịch sử giai đoạn 1924 đến 1932 đã gặt hái được thành quả đáng kể. Một số
tác phẩm tiêu biểu : Việt Nam anh kiệt (1927), Việt Nam Lý Trung hưng (1929) , Vì nước hoa rơi (1925), Lê Triều Lý thị (1931), Tiền Lê
vận mạt (1932) của Phạm Minh Kiên, Một đôi hiệp khách (1929), Việt Nam Lê Thái Tổ (1929) của Nguyễn Chánh Sắt. Nam cực tinh
huy (1924) của Hồ Biểu Chánh, Giọt máu chung tình (1925), Gia Long tẩu quốc (1930), Gia Long phục quốc (1932). Hoàng tử Cảnh
như Tây (1931) của Tân Dân Tử ...Giai đoạn này ở miền Bắc tiểu thuyết lịch sử cũng có thành tựu đáng kể : Nguyễn Nhật Quang với

Chuyện Đức Thánh Trần, Đinh Gia Thuyết với Ngọn cờ vàng. Tiêu biểu vẫn là Nguyễn Tử Siêu : Tiếng sấm đêm đông (1928), Vua bà
Triệu ẩu (1929), Hai bà đánh giặc (1929), Việt Thanh chiến sử (1929), Trần Nguyên Chiến Kỷ (1932) ...
Nhìn chung tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này vẫn chưa thoát khỏi hình thức kể chuyện chương hồi, lối kết cấu theo mạch lạc
thời gian đơn tuyến, miêu tả ngoại hình để khắc hoạ tính cách nhân vật, người kể chuyện ở ngôi thứ ba, ngôn ngữ theo lối biền ngẫu, kết
thúc có hậu. Dầu vậy, đã có sự chuyển biến rõ rệt so với trước đó, đặc biệt là trong nghệ thuật xây dựng nhân vật. Sau những tiểu thuyết
“ngoại sử” mang phong cách gần với truyện Tàu, lấy lịch sử làm phông cho nhân vật hoạt động như các tác phẩm: Oán hồng quần
Phùng Kim Huê ngoại sử, Phan yên ngoại sử – Tiết phụ gian truân ..., các nhà văn đã chuyển sang hướng “dã sử’. Nhân vật chính của
tác phẩm là những nhân vật lịch sử có thật, sống động cụ thể, đầy đủ những tính cách và tình cảm của con người bình thường, với những
băn khoăn, những nỗi vui buồn, kể cả những khát vọng cá nhân rất nhân bản của con người. Ngoài ra con người cịn được nhìn nhận từ
nhiều phạm trù đối lập nhân cách : lòng yêu nước và sự phản bội, độc ác và lương thiện, giữa cao thượng và thấp hèn. Vì vây, nội dung
tư tưởng của tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ giai đoạn này khơng những khích lệ tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, mà còn mang đến
cho độc giả những bài học về đạo đức, nhân cách hết sức sâu sắc.
Trở về với qúa khứ dân tộc, bằng cảm hứng yêu nước dạt dào, cảm hứng dân tộc sâu sắc, bằng việc ngợi ca những người anh
hùng dũng cảm, những người phụ nữ thủy chung, các tác giả muốn đánh thức hiện tại, khích lệ lịng u nước, u q hương, phong
thổ, lịng tự hào dân tộc. Trong tác phẩm của mình nhà văn đã tận dụng mọi cơ hội để ám chỉ thời cuộc, nói lên sự đau xót đối với đất
nước bị giặc ngoại xâm. Bằng tài năng của mình họ đã làm sống lại một số giai đoạn lịch sử. Khắc hoạ được chân dung của nhiều nhân
vật anh hùng có thật trong lịch sử. Với tư cách là một chủng loại, tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ đã đem lại cho văn học dân tộc một nội
dung tích cực. Trong hồn cảnh bấy giờ, nó thực sự đã đóng góp cho cơng cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta.
Nhà văn là con người sống trong xã hội, chịu sự tác động của quy luật xã hội. Một khi ý thức xã hội phát triển, con người có
nhu cầu thẩm định lại những thang bậc giá trị, thì văn học là nơi in dấu ấn đậm nét nhất. Sự thay đổi này thể hiện trong lập trường sáng
tác, trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn, trong đó có quan niệm về con người. Nhân vật lịch sử bước vào trang viết của các nhà văn
với đầy đủ đặc tính của một con người bình thường. Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn Nam Bộ ít nhiều đổi khác so


với lịch sử truyền thống. Bakhtine đã từng phân biệt giữa tiểu thuyết và sử thi cổ điển ở chỗ sử thi thể hiện quá khứ anh hùng dân tộc
mà cơ sở của nó là truyền thống, cịn tiểu thuyết miêu tả cuộc sống không ngừng biến đổi sinh thành, là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời
tư, yếu tố đời tư càng phát triển thì chất tiểu thuyết càng tăng. Việc chú ý đến tính chất đời thường của nhân vật lịch sử đã trở thành một
quan điểm thẩm mỹ tiến bộ của các nhà văn Nam Bộ, điều này không chỉ nằm trong ý đồ nghệ thuật của các tác giả mà nó cịn là một
đặc điểm thẩm mỹ của thể loại tiểu thuyết. Đó cũng là điểm mạnh của tiểu thuyết lịch sử so với khoa học lịch sử. Nó vừa là nguyên
nhân, cũng vừa là hiệu quả trong quá trình khám phá và nhận thức về con người của tiểu thuyết lịch sử, vốn là một chủng loại nhỏ trong

thể loại tiểu thuyết thường hướng tới sự phản ánh đời thường. Bên cạnh miêu tả những nhân vật lịch sử có thật, những nhân vật được
nhà văn hư cấu đã chiếm một vị trí đáng kể trong tác phẩm. Đây là một cố gắng lớn trong việc thể hiện những con người bình thường,
chân chất bước lên vũ đài lịch sử. Nhìn sâu hơn trong việc miêu tả lý giải con người lịch sử, đặc biệt là người anh hùng, là sự cố gắng
thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người, cũng có nghĩa là một cố gắng trong quá trình cách tân và hiện đại hoá văn học. Một lý do
đơn giản, muốn đổi mới văn học thì trước hết phải đổi mới trong quan niệm nghệ thuật, cụ thể ở đây là quan niệm nghệ thuật về con
người.
Trong tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn Nam Bộ mức độ hư cấu nghệ thuật tương đối cao. Mặc dầu cịn có những yếu tố của
văn học cũ trong xây dựng nhân vật, như xây dựng tính cách nhân vật thơng qua miêu tả ngoại hình, giới thiệu tiểu sử, hành động. Bên
cạnh đó các tác giả bắt đầu chú ý tới thủ pháp độc thoại nội tâm, miêu tả đời sống nội tâm của nhân vật, hướng tới sự thể hiện đa dạng,
phức tạp, phong phú trong cuộc sống của nhân vật. Ngôn ngữ ngày càng giản dị, trong sáng, hướng tới đại chúng độc giả.
Mặc dầu ra đời khá sớm, nhưng tiểu thyết lịch sử Nam Bộ hướng tới đối tượng độc giả bình dân ham đọc sách nên tác giả
khơng mấy chú trọng đến việc gọt dũa ngòi bút để nâng cao tính nghệ thuật của tác phẩm. Do đó, số lượng tác phẩm tuy nhiều, thoả mãn
nhu cầu của độc giả, nhưng không cao về chất lượng. Ngược lại, đối tượng của tiểu thuyết lịch sử ở miền Bắc phần lớn là tầng lớp trí
thức, học sinh, sinh viên, nên địi hỏi nhà văn phải khơng ngừng nâng cao chất lượng của tác phẩm, điều đó làm cho các nhà văn viết
tiểu thuyết lịch sử ở miền Bắc có thể đứng vững được trên văn đàn mặc dù có sự xuất hiện của Tự lực văn đoàn, phong trào Thơ mới,
văn học hiện thực phê phán. Các nhà văn Nam Bộ đã khơng vượt qua được chính mình để bắt kịp đà tiến lên của lịch sử văn học. Điều
này lý giải vì sao giai đoạn sau 1932, tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ ít dần và khơng cịn gây được tiếng vang như giai đoạn đầu thế kỷ. Mặc
dầu vậy, những đóng góp của tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ là không nhỏ trong chặng đường khởi đầu của văn chương dân tộc, một di sản
cần được chú tâm nghiên cứu và khám phá.

CHÚ THÍCH
(1)

Nguyễn Văn Trung, (lời tựa Truyện thầy Lazarô Phiền), Những áng văn chương quốc ngữ đầu tiên. Tài liệu in Ronéo, Trường
Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh 1987, trang 38. (2) Dẫn theo Hoài Anh, Chân dung văn học, Nxb Hội nhà văn 2000, trang
61.(3) Bằn Giang, Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 – 1930, Nxb Trẻ Thành phố Hồ í Minh 1992, trang 220.(4) Trương Duy Toản,
Phan yên ngoại sử – Tiết phụ gian truân, Nxb F. H. Schneider, Sài Gòn, 1910, trang 3.(5) Hồ Biểu Chánh, Nặng gánh cang thường,
Nxb Tấn Phát, Sài Gòn 1953, trang 5.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.


Hoài Anh, Thành Nguyên, Hồ Sĩ Hiệp, Văn học Nam Bộ từ đầu đến giữa thế kỷ XX (1900 – 1945), Nxb Thành Phố Hồ Chí
Minh 1988.Hồi Anh, Chân dung văn học, Nxb Văn học, Hà Nội 2001.Trương Đăng Dung, Tiểu thuyết lịch sử trong quan
niệm của G. Lucacs, Tạp chí Văn học, số 5, năm 1994.Tơn Thất Dụng, Thể loại tiểu thuyết trong quan niệm của các nhà
văn Nam Bộ đầu thế kỷ XX, Tạp chí Văn học, số 2, năm 1993.Hồng Dũng, Truyện Thầy Lazarơ Phiền của Nguyễn Trọng
Quản và những đóng góp vào kỹ thuật văn hư cấu trong văn học Việt Nam, Tạp chí Văn học, số 10, năm 2000.Bằng Giang,
Truyện Tàu với một số tiểu thuyết gia đầu tiên ở Việt Nam, Tạp chí Kiến thức ngày nay, số 106, năm 1993.Bằng Giang,
Văn học Quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 – 1930, Nxb Trẻ, Thành Phố Hồ Chí Minh 1992.Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng,
Nguyễn Cơng Bình (chủ biên), Địa chí văn hố Thành Phố Hồ Chí Minh, (tập 2), Nxb Thành Phố Hồ Chí Minh 1988.Trần
Nghĩa, Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam - danh mục và phân loại, Tạp chí Hán Nơm, số 3, năm 1997.Trần Nghĩa, Tiểu thuyết
chữ Hán Việt Nam - nội dung và nghệ thuật, Tạp chí Hán Nơm, số 4, năm 1997.Rolan Boer, Novel Histories – The Fiction
of Biblical criticism, Sheffreld Academic press, England 1997.



×