Tải bản đầy đủ (.doc) (61 trang)

môtíp truyện cổ tích

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (259.21 KB, 61 trang )

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
1.1. Mơtíp là đơn vị cơ bản cấu tạo cốt truyện truyện cổ tích. Nghiên
cứu mơtíp trong truyện cổ tích là tìm hiểu truyện cổ tích từ gốc độ hình thái
học, một phương diện nghiên cứu quan trọng trong thi pháp học. Trong truyện
cổ tích mơtíp xuất hiện rất phong phú trở thành một đặc trưng cấu trúc thể
loại: mơtíp sinh nở thần kì, mơtíp người lấy tiên, mơtíp dũng sĩ diệt đại bàng,
mơtíp sự bắt chước khơng thành cơng…Mơtíp hóa thân là một mơtíp độc đáo,
gắn liền với yếu tố thấn kì. Đây lại là một yếu tố không thể thiếu trong truyện
cổ tích, nó ẩn chứa nhiều tầng văn hóa và quan niệm nhân sinh của người
Việt. Vì thế nghiên cứu mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt
khơng chỉ có ý nghĩa soi sáng móc xích kết cấu truyện cổ tích mà cịn làm rõ,
lý giải những quan niệm văn hóa và triết lý nhân sinh được thể hiện trong
truyện cổ tích của người Việt.
1.2. Ta thấy rằng sự lặp lại của mơtíp hóa thân ở nhiều truyện cổ tích
của người Việt là một tín hiệu nghệ thuật đáng đươc chú ý, trong đó một số
truyện được đưa vào chương trình ngữ văn ở trường phổ thong. Nghiên cứu
mơtíp hóa thân vừa có ý nghĩa làm rõ đặc trưng thể loại trun cổ tích, vừa có
ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn góp phần tích cực vào việc giảng dạy
tác phẩm văn học dân gian ở trường phổ thơng.
1.3. Mơtíp hố thân là một đề tài mới, trước nay chưa có cơng trình nào
đề cập tới. Do đó nghiên cứu đề tài này chúng tơi hi vọng đóng góp được một
phần nào đó trong việc tìm hiểu mơtíp truyện cổ tích và đưa đến cái nhìn mới
mẻ về mơtíp hóa thân này.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
Nghiên cứu mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt nhằm
làm rõ sự hiện diện của một mơtíp độc đáo, vai trị chức năng của mơtíp trong
việc cấu tạo cốt truyện và thể hiện được chủ đề của một nhóm truyện cổ tích,

1



đồng thời lý giải sự hình thành mơtíp từ góc độ văn hóa, tín ngưỡng.Để giải
quyết mục tiêu đó chúng tôi đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:
2.1. Khảo sát, thống kê, phân loại để mô tả sự hiện diện cụ thể của
mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt.
2.2. Mơ tả kết cấu mơtíp và một số chức năng mà mơtíp đảm nhận
trong việc cấu tạo cốt truyện truyện cổ tích.
2.3. Tìm hiểu một số cơ sở hình thành của mơtíp từ góc độ văn hóa, tứ
đó thấy được lớp văn hóa - lịch sử, quan niệm của nhân dân được hội tụ ở
mơtíp và ảnh hưởng của tơn giáo tín ngưỡng, phong tục…lên sự hình thành
của mơtíp trong truyện cổ tích.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
3.1. Đối tượng nghiên cứu: đề tài nghiên cưú mơtíp hóa thân trong
truyện cổ tích của người Việt. Sự biến hóa hay hóa thân xuất hiện khá phổ
biến trong thần thoại, truyện cổ tích. Trong giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ
chọn đối tượng nghiên cứu là mơtíp hóa thân xuất hiện tập trung ở cuối
truyện, gắn với cách kết thúc truyện nhằm giải quyết số phận của nhân vật
trong truyện cổ tích người Việt. Về khái niệm và giới hạn của mơtíp này
chúng tơi sẽ trình bày cụ thể hơn ở phần nội dung.
3.2. Phạm vi nghiên cứu: Chỉ khảo sát và nghiên cứu trong truyện cổ
tích của người Việt. Tư liệu chúng tơi dung để khảo sát là cuốn Tổng tập văn
học dân gian người Việt [10,11], gồm 2 tập, trong cả 3 tiểu loại: truyện cổ tích
thần kì, truyện cổ tích sinh hoạt, truyện cổ tích lồi vật.
4. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
4.1. Lịch sử nghiên cứu mơtíp nói chung
4.1.1. Lịch sử nghiên cứu mơtíp ở nước ngồi
Mơtíp là thuật ngữ vay mượn tiếng Pháp (motif), thuật ngữ này đã được
nhiều nhà khoa học, nhiều đề tài nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến.
Ở nước ngoài người đầu tiên đưa ra khái niệm motif là nhà Folklore
học người Nga ở thế kỷ XIX A.N Vexelopxki trong công trinh Thi pháp học

sử.
2


Năm 1910 A. Aarnes và năm 1949 S. Thompson đã làm từ điển về típ
và mơtíp.
V. Ia. Propp trong cuốn Những gốc rể lịch sử của truyện cổ tích thần kì,
bằng những tri thức văn hóa học, dân tộc học ông đã lí giải sâu về những
môtíp (tức là các chức năng) của truyện cổ tích thần kì.
4.1.2. Lịch sử nghiên cứu mơtíp ở Việt Nam
Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, đã đưa ra một cách
cụ thể và khái qt về khái niệm về mơtíp.
Trần Đình Sử trong cuốn Dẫn luận thi pháp học, cũng đã giới thiệu về
mơtíp và đưa ra khái niệm về mơtíp.
Nguyễn Tấn Đắc trong cuốn Truyện kể dân gian đọc bằng tupe và motif
đã khái quát bảng mục lục tra cứu tupe và motif của A. Aarnes và S.
Thompson.
Nguyễn Bích Hà khi trong cuốn Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ
trong truyện cổ tích Việt Nam và Đơng Nam Á cũng đã nói đến khái niệm
mơtíp và đưa ra nhiều mơtíp trong truyện cổ tích Thạch Sanh.
4.2. Lịch sử nghiên cứu mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích của
người Việt.
Nghiên cứu mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt là một
đề tài mới mà từ trước đến nay chưa có cơng trình nào nghiên cứu. Do đó việc
nghiên cứu đè tài này chúng tơi hi vọng sẽ đóng góp được một phần nào đó
trong nghiên cứu Folklore học. Vì đề tài này mới nên khi nghiên cứu khơng
tránh khỏi những hạn chế về kiến thức kính mong những đóng góp, bổ sung
của những người quan tâm.
5. Phương pháp nghiên cứu
5.1.Khảo sát thống kê: Đây là phương pháp thường được dùng khi

nghiên cứu những vấn đề thuộc thi pháp bởi phương pháp này giúp người
nghiên cứu có thể đưa ra những số liệu khách quan, tránh được sự cảm nhận
chủ quan. Ở đề tài này chúng tôi khảo sát thống kê các truyện có mơtíp hóa
thân trong truyện cổ tích của người Việt.
3


5.2. Phương pháp so sánh liên ngành: Đây là phương pháp vận dụng
tri thức của nhiều lĩnh vực vào nghiên cứu. Cụ thể ở đây chúng tôi đã dùng
kiến thức của văn hóa học, dân tộc học để soi sáng vấn đề cần nghiên cứu.
5.3.Phương pháp phân tích: Từ việc phân tích các tác phẩm cụ thể để
rút ra những kết luận cho từng vấn đề cụ thể hay vấn đề chung cho cả đề tài
nghiên cứu.
6. Cấu trúc của khóa luận.
Phù hợp với logic khoa học của vấn đề nghiên cứu, ngoài phần mở đầu
và kết luận, nội dung chính của luận văn được triển khai trong 3 chương:
Chương 1: Khảo sát, thống kê và phân loại mơtíp hóa thân trong truyện
cổ tích của người Việt.
Chương 2: Kết cấu và chức năng của mơtíp hóa thân trong truyện cổ
tích của người Việt.
Chương 3: Một số cơ sở hình thành mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích
của người Việt.

4


CHƯƠNG I
KHẢO SÁT, THỐNG KẾ VÀ PHÂN LOẠI MƠTIP HỐ THÂN
TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH NGƯỜI VIỆT
1.1. Khái niệm mơtip và mơtip hố thân trong truyện cổ tích người Việt.

1.1.1. Khái niệm mơtip.
Mơtíp là thuật ngữ vay mượn tiếng Pháp (motif), thuật ngữ này đã được
nhiều nhà khoa học, nhiều đề tài nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến.
Ở nước ngoài người đầu tiên đưa ra khái niệm motif là nhà Folklore học
người Nga ở thế kỷ XIX A.N Vexelopxki (Thi pháp học sử), theo ơng khái
niệm mơtíp được hiểu là: “những công thức trả lời cho các vấn đề mà giới tự
nhiên đặt ra cho con người từ những thủa nguyên sơ, khắp mọi nơi hoặc là
những ấn tượng về hiện thực được đúc kết nổi bật hoặc tỏ ra quan trọng và
được lặp đi lặp lại”[20, tr.133-134]. Tiếp đó là cơng trình nghiên cứu tupe và
motif thành công của C.Thompson (Standard Dictionnary of Folklore),
A.Aarne (Verzerichnis cler Marchebtypen), Stith Thom Pson viết trong
Standard Dicctionary Folklore đại ý như sau: “Trong folklore, mơtíp là thuật
ngữ chỉ bất kỳ một phần nào mà ở một kết quả của folklore có thể phân tích
ra được trong nghệ thuật dân gian có mơtíp của hình phác hoạ, là những
hình mẫu thường lặp lại hoặc kết hợp với những hình mẩu khác theo một kiểu
cách riêng biệt nào đó. Trong âm nhạc và bài hát dân gian cũng có những
khn nhạc giống nhau thường trở lại luôn. Lĩnh vực mà môtip được nghiên
cứu nhiều nhất và phân tích cẩn thận nhất là truyện kể dân gian như các loại
truyện cổ tích, truyền thuyết, huyền thoại, ballad...[7,tr. 26]. Ở Việt Nam có
các cơng trình của Nguyễn Tấn Đắc (Truyện kể bằng dân gian đọc bằng tupe
và motif), Nguyễn Bích Hà (Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ trong truyện
cổ Việt Nam và Đông Nam Á)...
Theo định nghĩa trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, môtip là “từ
Hán Việt là mẫu đề (Do người Trung Quốc phiên âm chử motif của tiếng
Pháp) có thể chuyển thành các từ khuôn, dạng hoặc kiểu trong tiếng việt,
5


nhằm chỉ những nhân tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn
định, bền vững và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật,

nhất là trong văn học nghệ thuật dân gian”[14,tr.197].
Giáo sư Trần Đình Sử định nghĩa: “Mơtíp là các đơn vị cố định thể
hiện một nội dung nào đó được sử dụng nhiều lần là một hiện tượng phổ biến
không chỉ trong văn học dân gian mà cả trong văn học viết” [20,tr.134].
Như vậy có thể hiểu mơtíp là đơn vị tham gia cấu tạo cốt truyện được
hình thành ổn định bền vững, được sử dụng phổ biến và lặp đi lặp lại trong
các sáng tác văn học, nhất là trong văn học nghệ thuật dân gian nhằm thể hiện
một tư tưởng một quan niệm nào đó của tác giả.
Các định nghĩa về mơtíp tuy được diễn đạt khác nhau nhưng đều làm
nổi bật những đặc trưng chủ yếu của mơtíp. Mơtíp là đơn vị có tính bền vững,
ổn định. Mơtíp là những hình mẫu, những cơng thức, những đơn vị cố đinh
trong tác phẩm. Những mơtíp đó được hình thành trong một quá trình sáng tác
lâu dài, được nhiều tác giả khác nhau, nhiều thời đại khác nhau, nhiều cộng
đồng khác nhau cùng sử dụng trong tác phẩm của mình. Mà một yếu tố khi đã
trở thành một kiểu dạng cố định thì tất nhiên nó mang tính bền vững. Tính
bền vững của mơtíp khơng chỉ được thể hiện ở mặt hình thức mà cịn được thể
hiện ở ý nghĩa mà nó biểu đạt. Mỗi mơtíp trong q trình hình thành chứa
đựng những quan niệm văn hóa, thẫm mĩ nhất định của tác giả dân gian.
Đặc trưng thứ hai của mơtíp đó là tính lặp lại. Một yếu tố một bộ phận
trong kết cấu của tác phẩm chỉ được gọi là mơtíp khi nó xuất hiện lặp đi lặp
lại nhiều lần trong nhiều sáng tác.
Tuy nhiên không phải bất kỳ yếu tố lặp lại nào cũng đều trở thành
mơtíp. Một yếu tố lặp đi lặp lại để trở thành mơtíp chúng phải có cái gì đó
khắc sâu, gây ấn tượng làm cho người ta nhớ đến, nghĩa là chúng phải có giá
trị nghệ thuật nào đó, có hiệu quả thẩm mỹ nhất định nhằm truyền tải những
nội dung tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm.
Sự lặp lại của mơtíp không phải là sự lặp lại ngẫu nhiên mà là một tín
hiệu nghệ thuật, ở đó ẩn chứa quan niệm thẫm mĩ và triết lí nhân sinh. Vì thế
6



một đặc trưng quan trọng của mơtíp là tính quan niệm. Những tín hiệu nghệ
thuật ấy phải chứa đựng những quan niệm văn hóa, biểu hiện một tư tưởng,
một triết lí nào đó. Do hình thành qua thời gian, khơng gian, những tầng quan
niệm này tích hợp trong mơtíp, khó nắm bắt, vì thế phải giải mã các lớp văn
hóa đó. Chẳng hạn trong mơtíp hố thân mang quan niệm về sự biến hóa siêu
tự nhiên có nguồn gốc từ thần thoại, gửi gắm quan niệm nhân văn của nhân
dân lao động hay mơtíp dũng sĩ diệt đại bàng nhằm gửi gắm khát vọng chinh
phục tự nhiên và chiến thắng tự nhiên.
Tính bền vững, tính lặp lại và tính quan niệm của mơtíp có mối quan hệ
gắn bó với nhau. Những yếu tố được xem là khuôn mẩu, công thức thì tất
nhiên được dùng trong nhiều sáng tác, những yếu tố được nhiều thế hệ người
sáng tác sử dụng từ đời này qua đời khác. Vì vậy, nó sẽ có tính bền vững và
đương nhiên những yếu tố đó phải mang quan niệm và dụng ý nghệ thuật của
tác giả đó, do vậy nó sẽ có tính quan niệm.
Mơtíp là khái niệm được sử dụng nhiều trong thể loại văn học dân gian
như: Thần thoại, truyền thuyết, ca dao,... Tuy nhiên nó được sử dụng phổ biến
và là thành tố quan trọng trong kết cấu của truyện cổ tích.
Truyện cổ tích là một thể loại đặc sắc trong văn học dân gian, là một
thể loại nghệ thuật đích thực. Truyện cổ tích đó là những truyện kể dân gian
được sáng tác dựa trên hư cấu nghệ thuật có chủ tâm, thường có yếu tố kì ảo.
Nó ra đời cùng với q trình tan rã của chế độ cơng xã ngun thủy, đặc biệt
nở rộ trong xã hội có sự phân hóa giai cấp. Thơng qua những số phận khác
nhau của các nhân vật, truyện phản ánh và lí giải những mâu thuẩn và xung
đột trong gia đình và xã hội, qua đó thể hiện quan niệm đạo đức, lí tưởng xã
hội và ước mơ của nhân dân lao động. Đặc trưng cơ bản nhất của truyện cổ
tích đó chính là hư cấu nghệ thuật, đưa yếu tố kì diệu vào để giải thích cho số
phận của nhân vật.
Ta thấy rằng, cốt truyện cổ tích được tạo thành từ nhiều mơtíp mà
mơtíp truyện cổ tích chính là những khn dạng có thể tháo rời, lắp ghép, nếu

thay đổi mơtíp hoặc trật tự sắp xếp chúng sẽ tạo ra những truyện cổ tích mới
7


cịn những truyện có một số mơtíp cùng loại hình sẽ tạo thành một kiểu truyện
(hay tupe truyện).
Đầu thế kỷ XX, nhà Folklore học người Nga V.Ia.Propp trong cơng
trình “ Hình thái học truyện cổ tích” đã đưa ra kết quả nghiên cứu về mặt cấu
trúc của truyện cổ tích. Dựa trên sự khảo sát 100 truyện cổ tích Nga, ông đã đi
đến kết luận, số lượng truyện cổ tích hết sức phong phú nhưng tất cả chúng có
cùng một loại hình về mặt cơ cấu, dựa trên số lượng quá hạn những chức
năng của nhân vật hành động. Ông đã xây dựng sơ đồ kết cấu truyện cổ tích
thần kỳ bao gồm 31 chức năng và 7 nhóm nhât vật như: kẻ địch thủ, kẻ ban
tặng, kẻ trợ thủ, kẻ được tìm kiếm, kẻ được phái đi, nhân vật chính, nhân vật
chính giả.
Lý thuyết về hình thái học truyện cổ tích của V.Ia.Propp đã được áp
dụng vào nghiên cứu truyện cổ tích Việt Nam. Ngồi việc tn theo một số
hằng số, truyện cổ tích Việt Nam có những biến số khác với truyện cổ tích
Nga và Phương Tây. Vì thế, nghiên cứu mơtíp vừa thấy được đặc điểm chung
trong kết cấu truyện cổ tích, vừa nhìn từ những nét riêng của truyện cổ tích
người Việt.
1.1.2. Mơtíp hố thân trong truyện cổ tích người Việt
Theo từ ngun hố nghĩa là “thay đổi thành cái khác”, hố thân là
“biến hóa của thần thánh thành người hay thành vật khác”, [25, tr.817, 819].
Sự hóa thân theo nghĩa trên giống sự biến hóa trong thần thoại. Nhân
vật trong thân thoại có khả năng biến hóa từ dạng này sang dạng khác: Thần
biến hóa thành người trần, thành con vật, cây cối… và từ các dạng đó lại biến
hóa trở lại thành thần. Sự biến hóa trong thần thoại thể hiện năng lực siêu tự
nhiên, kết quả của tư duy thần linh chủ nghĩa và niền tin vào mối quan hệ qua
lại giữa thần linh, con người và vạn vật. Tuy nhiên sự biến hóa trong thần

thoại khác sự biến hóa trong truyện cổ tích. Trong truyện cổ tích sự hóa thân
của nhân vật từ người sang các dạng khác không bắt nguồn từ năng lực tự
thân của nhân vật mà là kết quả nhân vật nhận lấy từ một tác nhân bên ngoài.

8


Sự hóa thân này là một dạng, một hình thức cụ thể của yếu tố kì ảo trong
truyện cổ tích.
Trong truyện cổ tích, sự hóa thân của nhân vật có thể xuât hiện ở đầu
hoặc ở giữa truyện. Trong truyện Tấm Cám, Tấm trải qua nhiều lần biến hóa:
Con chim vàng anh, cây xoan, khung cửi, quả thị. Trong truyện cổ tích Nga
hoặc Phương Tây, hồng tử bị mụ dì ghẻ biến thành cóc thành chim thiên
nga…(Hồng tử cóc, Bầy chim Thiên Nga). Những mơtíp này nằm trong chức
năng sự gây hại của nhân vật ác (nhân vật đối thủ) đối với nhân vật chính
trong truyện cổ tích thần kì, mở đầu hoặc nằm trong quá trình phiêu lưu của
nhân vật chính trải qua nhiều thử thách trong quan hệ với nhân vật đối thủ,
trước khi đi đến một kết thúc có hậu thường là nhân vật chính thốt khỏi sự
phù phép khỏi sự biến hóa trở lại đúng nguyên hình và địa vị của mình. Như
vậy, sự hóa thân ở đây không phải là kết quả về số phận của nhân vật. Sự hóa
thân này khơng thuộc mơtíp hóa thân mà đề tài này nghiên cứu.
Trong truyện cổ tích người Việt sự hóa thân của nhân vật thường xuất
hiện ở cuối truyện gắn với cách giải thích về số phận nhân vật của tác giả dân
gian. Kết thúc truyện nhân vật bị biến thành các dạng khác như : thành cây
cối, con vật, vật thể, thần linh và sự hóa thân này là kết quả của những chuỗi
hành động của nhân vật trước đó. Ở đây khơng có sự biến hóa trở lại như sự
hóa thân ở đầu, giữa truyện nói trên. Trong giới hạn đề tài, chúng tơi chỉ
nghiên cứu mơtíp hóa thân xuất hiện ở cuối truyện, gắn với cách lí giải kết
cục số phận nhân vật.
Như vậy mơtíp hóa thân là mơtíp xuất hiện ở phần cuối truyện trong

một số truyện cổ tích người Việt trong đó nhân vật biến hóa thành các dạng
khác như con vật, đồ vật, vật thể, thần linh…Sự biến hóa hay hóa thân này là
câu trả lời cho số phận của nhân vật, thường là kết quả của chuỗi hành động
của nhân vật hay bi kịch cuộc đời của nhân vật. Chẳng hạn: Sự tích con khỉ,
vợ chồng nhà giàu bị vị thần trừng phạt biến thành con khỉ, hay Sự tích Đá
vọng phu, kết thúc bằng việc người vợ đứng ngóng trơng chồng đến hóa đá, ở
truyện Người đàn bà hóa thành con muỗi, người đàn bà phụ bạc chồng đã bị
9


Đức Phật biến thành con muỗi, ở Truyện trầu cau, ba nhân vật kết thúc bằng
cái chết, người anh hóa thành cây cau, người em hóa thành tảng đá, người vợ
hóa thành dây leo là kết quả của bi kịch gia đình trong thời kì q độ từ hơn
nhân quần hơn sang loại hình hơn nhân cá thể một vợ một chồng.
Mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích người Việt là một dạng của yếu tố
kì ảo trong truyện cổ tích. Sự biến hóa của nhân vật chính là sự tham gia của
yếu tố thần kì, kết quả của sự hư cấu trong truyện cổ tích, và cũng là mơtíp
thể hiện đặc trưng nổi bật của truyện cổ tích. Vì thế, mơtíp hóa thân thường
gắn với sự xuất hiện của tác nhân bên ngoài, là các lực lượng siêu tự nhiên:
Phật, Bụt, Ngọc Hoàng, Diêm Vương…Ở một số truyện lực lượng này không
xuất hiện nhưng chúng ta ngầm hiểu sự biến hóa đó thuộc lực lượng thần kì ở
bên ngồi khả năng của con người.
Những lực lượng này xuất hiện đúng lúc có khi ra tay giúp đỡ những
người gặp nạn hoặc trừng phạt đích đáng những kẻ có tội (Con kiến, Con bìm
bịp, Người đàn bà hố thành con muỗi, Sư ơng hố thành con ếch, Sự tích
con khỉ, Sự tích con muỗi, Sự tích núi vàng, Sự tích cái chổi, Sao hơm và sao
mai, Sư ơng hố thành bình vơi, Sự tích con bọ hung, Sự tích con trâu...). Bên
cạnh đó có những dạng biến hố khơng do các lực lượng thần kỳ mà tự thân
biến hoá (Đã tràng, Chim đa đa, Năm trâu sáu cột, Sự tích, Sự tích con cá he,
Sự tích con thạch sùng, Nghè hố cọp, Sự tích chim chìa vơi, Sự tích chim gọi

vịt, Sự tích chim hít cơ, Sự tích con thiêu thân, Sự tích con chim phướng...).
Mơtíp hóa thân cũng như những mơtíp trong truyện cổ tích nói chung,
mang đầy đủ các đặc trưng: tính bền vững, tính lặp lại, tính quan niệm...Mơtíp
này nằm ở cuối truyện nên nó có vai trò trong việc kết thúc cốt truyện, giải
quyết mâu thuẫn, xung đột trong truyện, thực hiện một chức năng nào đó, và
thể hiện một quan niệm, một cái nhìn nhân sinh về cuộc sống và con người.
Những nội dung này chúng tôi sẽ đi sâu trong chương 2 và chương 3.

10


1.2. Khảo sát và thống kê mơtíp hố thân trong truyện cổ tích của
người Việt
Sau khi khảo sát truyện cổ tích của người Việt được sưu tầm, biên soạn
trong cuốn Tổng tập văn học dân gian người Việt, tâp 6, 7 chúng tơi sưu tầm
được 37 truyện xuất hiện mơtíp hóa thân.Trong đó có nhiều truyện, tần số
xuất hiện mơtíp hóa thân đối với hơn một nhân vật ( 2 hoặc 3 nhân vật ). Ở cả
3 tiểu loại truyện cổ tích : truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích sinh hoạt,
truyện cổ tích lồi vật. Trong đó truyện cổ tích thần kì có mơtíp hóa thân xuất
hiện trong 24 truyện, truyện cổ tích sinh hoạt là 10 truyện, truyện cổ tích lồi
vật là 3 truyện. Mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích người Việt có sự phong
phú về các dạng hóa thân như hóa thân thành cây cối, thành con vật, đồ vật,
vật thể, thần linh…Có sự phong phú đa dạng về chức năng của mơtíp như :
chức năng giải thích nguồn gốc, đặc điểm con vật, lồi vật; chức năng giải
thích địa danh; chức năng giải thích phong tục; chức năng trừng phạt; chức
năng hóa giải bi kịch. Thực hiện mơtíp hóa thân này có sự xuất hiện của tác
nhân gây biến hóa hoặc khơng. Tác nhân gây biến hóa như: Bụt, Đức Phật,
Phật Bà, Ngọc Hồng, Vị Tiên…xuất hiện trong 13 truyện. Khơng có tác nhân
gây biến hóa xuất hiện trong 24 truyện.
Như vậy, mơtíp hóa thân xuất hiện nhiều ở tiểu loại truyện cổ tích thần

kì. Nhưng là những truyện cổ tích thần kì này này đã có xu hướng chuyển dần
sang truyện cổ tích sinh hoạt, vì ta thấy ở những truyện cổ tích thần kì này kết
thúc khơng cịn có hậu, khơng cịn thể hiện được sự thắng thế hoàn toàn của
cái đẹp, cái tốt mà kết thúc thường là rơi vào những bi kịch, nghĩa là ở những
truyện này đã gần với hiện thực đời sống con người hơn và yếu tố kì ảo đã
giảm hơn. Đây cũng là đặc điểm riêng của truyện cổ tích Việt Nam. Theo ý
kiến của Tăng Kim Ngân: “Xu hướng chuyển từ dịa hạt thần kì sang địa hạt
của những vấn đề thế tục, sang tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt”[11,tr.191].
Có lẽ vì thế mà mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích Việt Nam khá nhiều so
với truyện cổ tích thế giới.

11


Sự phong phú về dạng biến hóa cho thấy sự quan sát, trí tưởng tượng
phong phú của tác giả dân gian, phản ánh mối quan hệ phong phú của con
người với thế giới tự nhiên như với các con vật, đồ vật, vật thể, cây cối… sự
phong phú này làm cho mơtíp trong truyện cổ tích của người Việt vừa có yếu
tố bất biến, ổn định, vừa có yếu tố khả biến thấy được sự linh hoạt, sinh động
của mơíp. Vì thế mà việc khảo sát và nghiên cứu đề tài này càng lí thú và hấp
dẫn.
Sự đa dạng về chức năng gắn với sự khác nhau về kiểu chủ thể hóa
thân. Mơtíp hóa thân khơng chỉ đóng vai trị chức năng trừng phạt đối với
nhân vật đối thủ của nhân vật chính (nhân vật gây hại hay nhân vật ác), mà đó
cịn có thể là sự hóa giải bi kịch của con người trong cuộc sống. Ở truyện cổ
tích xuất hiện mơtíp này đã phản ánh cuộc sống gần với hiện thực hơn. Do
vậy mà mơtíp hóa thân rất giàu ý nghĩa nhân sinh, gửi gắm những cái nhìn
khác nhau về cuộc sống của nhân dân lao động. Đó có thể là giấc mơ về cái
thiện ln chiến thắng, cái ác bị trừng phạt, nhưng cũng có thể là nỗi khắc
khoải về những mất mát, bi kịch của con người, hay khát vọng đầy nhân văn

hóa giải bi kịch của con người.
1.3. Phân loại mơtip hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt.
Phân loại mơtíp hóa thân là một việc rất quan trọng giúp cho ta có cái
nhìn sáng rõ về đối tượng ở các biểu hiện, các bộ phận các dạng tồn tại khác
nhau của mơtíp. Từ đó để thấy được sự phong phú của mơtíp và tỉ lệ của
chúng.
Sau khi khảo sát, thống kê mơtíp hố thân trong truyện cổ tích của
người Việt, chúng tơi tiến hành phân loại mơtíp. Có nhiều tiêu chí để phân
loại mơtíp hố thân như dựa vào các dạng hố thân, dựa vào kiểu nhân vật là
chủ thể hoá thân, chức năng của mơtíp... ở đây chúng ta chọn cách phân loại
dựa vào tiêu chí các dạng hóa thân. Vì theo tiêu chí này, các dạng tồn tại của
mơtíp thể hiện rất rõ. Trong truyện cổ tích người Việt chúng tơi thấy mơtíp
hóa thân xuất hiện ở 37 truyện, có nhiều truyện mơtíp hóa thân tồn tại hơn

12


một dạng hóa thân. Theo tiêu chí này, chúng tơi thấy mơtíp hóa thân tồn tại ở
4 dạng như sau:
1.3.1. Dạng mơtíp người hố thân thành các con vật.
Trong truyện cổ tích người Việt xuất hiện 22/37 truyện có mootip hóa
thân dạng nhân vật (con người) hố thân thành con vật, nhằm giải thích nguồn
gốc hay đặc điểm của con vật đồng thời gửi gắm quan niệm của tác giả dân
gian.
TT

Tên
truyện

Dạng hóa thân


Chức năng của mơtip
Giải

thích

Giải

Chức

Chức

Chức

nguồn gốc,

thích

năng

năng

năng

đặc

địa

giải


trừng

hóa

danh

thích

phạt

giải

điểm

của các con

1

Dã Tràng

Dã Tràng chết hoá

Con Kiến

thành con dã tràng
Anh nhà giàu bị thần

3

Con Bìm


biến thành con kiến
Thiếu nữ bị Bồ Tát hố

4

bịp
Chim Đa

thành con bìm bịp
Đứa bé bị bố dượng bỏ

đa

vào rừng chết đói hố

Đơi sam

thành chim đa đa
Hai vợ chồng dân chài

2

5

ngậm ngọc qua biển
6

Năm trâu


chết hố thành đơi sam
- Bác lực điền bị oan ức

sáu cột

chết hoá thành con
chim Bắt cơ trói cột.
- Cơ gái nhà giàu chết
hố thành chim Năm
trâu sáu cột
13

vật loài vật,

phong

bi

vật thể

tục

kịch

+
+

+

+


+

+

+

+

+

+


7

Người gì

Mụ gì ghẻ độc ác chết

ghẻ ác

biến thành con dế

nghiệt
hay sự

+

+


+

+

+

+

+

+

tích con
8

dế
Người

Người đàn bà phụ bạc

đàn bà

bị Đức Phật biến thành

hố thành con muỗi
9

con muỗi
Sư ơng


Sư ơng bị Phật Bà biến

hố thành thành con ếch
10

11

con ếch
Sự tích

Vợ chồng nhà giàu

con khỉ

tham lam, độc ác bị

Sự tích

thần biến thành con khỉ
Hai vợ chồng nhà chài

con cá he

bị mụ Lường đẩy xuống
biển chết hố thành con

12

Sự tích


cá he
Vợ chồng nhà giàu

con muỗi

tham lam bị thả xuống
sơng chết hố kiếp

Sự tích

thành một đàn muỗi
Thạch Sùng mất hết tài

con thạch

sản chết hoá thành con

14

sùng
Nghè hố

thạch sùng
Ơng nghè ngu dốt kiêu

15

cọp
Sự tích


căng hóa thành con cọp
Người chồng khóc

13

16

+

+

+

+

+

+

+

chim chìa thương vợ chết biến

+

+

vơi
Sự tích


+

+

thành con chim chìa vơi
Đứa trẻ mãi miết tìm
14


17

18

19

20

21

22

chim gọi

đàn vịt chết hố thành

vịt
Sự tích

chim gọi vịt

Đứa bé chết đói hố

chim hít

thành chim Hít cơ


Sự tích

Người vợ phụ bạc ngã

con thiêu

vào đống lửa chết hố

thân
Sự tích

thành con thiêu thân
Cậu bé nghèo bị đánh

con chim

chết hố thành con

phướng
Sự tích

chim Phướng
Sứ nhà trời báo sai tin


con bọ

bị Ngọc Hoàng biến

hung
Sự tích

thành con bọ hung
Vị thần gieo lúa nhầm

con trâu

cỏ bị Ngọc Hoàng biến

Thằn lằn

thành trâu để ăn hết cỏ
Chàng trai con nhà giàu

mồng

bị người ta đòi nợ sợ

năm

hãi quá chết hố thành

+


+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

thằn lằn mồng năm

1.3.2. Dạng mơtip người hóa thành cây cối, đồ vật hoặc vật thể.
Trong truyện cổ tích người Việt xuất hiện 9/37 truyện có mootip hóa
thân dạng con người hóa thân thành đồ vật, vật thể, cây cối...vừa nhằm giải
thích các nguồn gốc hay đặc điểm của các đồ vật, vật thể, cây cối trong tự
nhiên vừa gửi gắm những quan niệm của dân gian vào những hiện tượng tự
nhiên đó.

TT

Tên
truyện

Dạng hóa thân

Chức năng của mơtip

15


Giải

thích

Giải

Chức

Chức

Chức

nguồn gốc,

thích

năng


năng

năng

đặc

địa

giải

trừng

hóa

danh

thích

phạt

giải

điểm

của các con

1

Ngậm


Người bạn hóa thành

ngãi tìm

cây cổ thụ.

trầm hay

vật lồi vật,

phong

bi

vật thể

tục

kịch

+

sự tích

+

núi mẩu
2

tử

Truyện

Người anh đi tìm em

trầu cau

chết hố thành cây cau.
Người vợ đi tìm chồng

+

+

chết hóa thành dây leo
3

4

5

Sự tích

quấn vào cây cau
Người em bỏ đi chết

sao hơm

hố thành sao hơm.

sao mai


Người anh đi tìm em

Sao hơm

chết hố thành sao mai
Nàng tiên bị Phật Bà

và sao

biến thành sao mai, cha

mai

con người tiều phu biến

Sư ông

thành sao hơm
Vị sư ơng tham lam bị

hố thành Đức Phật hố thành cái

6

bình vơi

bình vơi cho người đời

Sự tích


móc ruột
Người đàn bà nấu bếp

cái chổi

và lão chăn ngựa quen
thói ăn vụng bị Ngọc
Hoàng đẩy xuống trần
16

+

+

+

+

+

+

+

+


7


8

Sự tích

gian làm chổi qt
Người mẹ tìm con

cây vú

khơng được chết hóa

sữa
Sự tích

thành cây vú sữa.
Người con vơ tâm

+

trái thơm. khơng nghe lời mẹ bị

+

hóa thành cây có quả
9

Sự tích

100 mắt
Người đàn bà chịu


bông sen

nhiều oan ức chết thiêu,

+

+

+

tro mọc thành cây bơng

+

sen
1.3.3. Dạng mơtip người hóa thân thành đá.
Xuất hiện nhiều trong truyện cổ tích dạng mơtip người hóa thân thành
cây cối. Vừa giải thích sự ra đời các lồi cây vừa nói lên được ý nghĩa biểu
tượng từ các loại cây đó. Qua đó tác giả dân gian gửi gắm quan niệm nhà văn
của mình.

TT

Tên
truyện

Dạng hóa thân

Chức năng của mơtip

Giải

thích

Giải

Chức

Chức

Chức

nguồn gốc,

thích

năng

năng

năng

đặc

địa

giải

trừng


hóa

danh

thích

phạt

giải

điểm

của các con

1

phong

bi

vật thể

tục

kịch

Hịn trống Hai vợ chồng thương
mái

u nhau khi chết biến

thành hai hịn đá ơm ấp

2

vật lồi vật,

Nàng Tơ

lấy nhau
Nàng Tơ Thị bồng con

Thị

lên núi trơng chồng hoá
17

+
+

+


3

thành đá
Sự tích đá Người đàn bà bồng con
Vọng Phu lên núi trơng chồng hố

4


Sự tích

thành đá
Ngọc Hồng đẩy mẹ

núi vàng

con Ngọc nương xuống
trần hố thành núi đá.

+

+

+

+

Chàng Cơi tìm vợ hố
thành trái núi bên cạnh
5

Ngậm
ngãi tìm

Vợ con người đàn ơng

trầm hay

ngậm ngãi tìm trầm bị


sự tích

hố đá.

+

+

núi mẩu
6

tử
Sự tích đá Người đàn bà trơng

7

Bà Rầu
Truyện

chồng hố thành đá
Người em bỏ đi chết

trầu cau

hóa thành tảng đá

+

+


+

+

1.3.4. Dạng mơtip người hố thân thành thần.
Trong truyện cổ tích người Việt ngồi việc xuất hiện nhiều dạng mơtip
hố thân như cây cối, con vật, vật thể, đồ vật thì cịn có dạng mơtip người hố
thân thành thần.
TT

Tên
truyện

Dạng hóa thân

Chức năng của mơtip
Giải

thích

Giải

Chức

Chức

Chức

nguồn gốc,


thích

năng

năng

năng

đặc

địa

giải

trừng

hóa

danh

thích

phạt

giải

điểm

của các con


1

Sự tích

Người vợ và hai người

ơng Táo

chồng chết thiêu trong
đống lửa được Ngọc
18

vật loài vật,

phong

bi

vật thể

tục

kịch

+

+



Hoàng cho làm Táo
Quân
Như vậy từ việc phân loại trên ta thấy được rằng mơtíp hố thân xuất
hiện rất nhiều trong truyện cổ tích người Việt. Các dạng mơtíp hố thân phong
phú đa dạng như dạng hoá thân thành con vật, thành cây cối, thành vật thể, đồ
vật, thành thần...
Qua bảng phân loại trên, ta thấy dạng mơtíp người hóa thân thành con
vật chiếm tỉ lệ nhiều nhất 22/37 chiếm 59,5%. Dạng mơtíp người hóa thân
thành cây cối, đồ vật, vật thể 9/37 chiếm 24,3%. Kết quả này cho thấy mơtip
hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt gắn liền với mối quan hệ gần gũi
giữa người Việt với các sự vật, hiện tượng tự nhiên xung quanh. Những người
dân nơng nghiệp lúa nước sống hịa đồng với tự nhiên, với óc quan sát tinh tế,
nhu cầu giải thích nguồn gốc, đặc điểm của các loài vật, cây cối, các hiện
tượng trăng sao...bằng trí tưởng tượng phong phú.
Dạng mơtíp người hóa đá khá nhiều 7/37 chiếm 18,9%, gắn với đặc
điểm địa hình của đất nước. Trong dạng mơtíp này cịn lưu giữ dấu ấn của tín
ngưỡng thờ đá của người Việt cổ.
Dạng mơtíp người hóa thân hầu như chiếm rất ít 1/37 chiếm 3,7%, chỉ
liên quan đến nhu cầu giải thích phong tục thờ Vua Bếp. Do trong thể loại
truyện cổ tích, nhu cầu tìm hiểu về thế giới thần linh cũng như cảm quan thần
thoại (tư duy thần linh chủ nghĩa) khơng cịn đậm như trong thần thoại và
truyền thuyết nữa.
Tiểu kết chương 1
Ở chương 1, chúng tôi đã đưa ra một cách hiểu về khái niệm mơtíp và
mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích của người Việt, để làm cơ sở lí luận cho
việc nghiên cứu đề tài này. Việc khảo sát, thống kê, phân loại một cách cụ thể
và khách quan đã đem lại những kết quả ban đầu, nhưng là công việc quan
trọng, cần thiết tạo tiền đề cho việc đi sâu nghiên cứu ở các chương sau.

19



Qua việc khảo sát thống kê, chúng tơi thấy mơtíp hóa thân trong truyện
cổ tích của người Việt là một mơtíp độc đáo, vừa là một yếu tố bền vững vừa
tồn tại phong phú ở nhiều dạng cụ thể. Bước đầu cũng cho chúng ta thấy rằng,
mơtíp này có vai trò quan trọng trong việc kết cấu và thể hiện chủ đề trong
một nhóm truyện cổ tích, trong đó ẩn chứa quan niệm nhân sinh sâu sắc, phản
ánh cuộc sống, tư tưởng, tình cảm của người Việt.

CHƯƠNG II
KẾT CẤU VÀ CHỨC NĂNG CỦA MƠTÍP HỐ THÂN TRONG
TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NGƯỜI VIỆT
2.1. Kết cấu của mơtíp hố thân trong truyện cổ tích của người Việt
Mơtíp là đơn vị tham gia cấu tạo cốt truyện truyện cổ tích. Một mơtíp
có thể có mặt trong nhiều cốt truyện khác nhau, những mơtíp độc lập, có thể
liên kết với những mơtíp khác theo những cách khác nhau thành những cốt
truyện khác nhau. Thậm chí có những mơtíp tự nó đã trở thành một cốt
truyện. Nhưng bản thân nó cũng được cấu thành bởi các yếu tố nhỏ. Việc
nghiên cứu kết cấu của mơtíp giúp chúng ta thấy được cách cấu tạo mơtíp, vị
trí, vai trị của nó trong cốt truyện, thấy rõ chức năng mà nó đảm nhận trong
truyện cổ tích như: chức năng giải thích các hiện tượng trong tự nhiên và

20


trong xã hội, chức năng trừng phạt, chức năng hóa giải bi kịch...Qua đó thấy
được chủ đề tư tưởng của những câu truyện.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học kết cấu được hiểu là: “một thuật ngữ
thể hiện một nội dung rộng rãi, phức tạp hơn. Tổ chức tác phẩm không chỉ
giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ

phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật cấu
trúc cụ thể của tác phẩm...”[14, tr.156]. Tìm hiểu kết cấu của mơtíp hóa thân
trong truyện cổ tích của người Việt nghĩa là xem xét các bộ phận, các yếu tố
nhỏ cấu thành mơtíp và mối quan hệ liên kết liên kết giữa các bộ phận, các
yếu tố đó. Trong mơtíp hóa thân, các yếu tố cấu thành mơtíp sẽ bao gồm nhân
vật- chủ thể của sự hóa thân, đối tượng (hay kết quả) của sự hóa thân, kiểu
hóa thân, tác nhân gây hóa thân, nguyên nhân của sự hóa thân (hành động của
nhân vật- chủ thể hóa thân) gắn liền với chức năng của mơtíp và mối liên hệ
giữa các yếu tố.
Yếu tố bất biến trong mơtíp hóa thân ở tất cả các truyện xuất hiện
mơtíp này là sự biến hóa (hay sự hóa thân). Yếu tố khả biến là kiểu nhân vậtchủ thể hóa thân, đối tượng của sự hóa thân, nguyên nhân hóa thân, tác nhân
gây hóa thân. Tuy nhiên, qua khảo sát, chúng tơi thấy sự sai khác của những
yếu tố khả biến này không nhiều và có thể chia thành một số nhóm nhất định.
Dựa vào đó, chúng tơi mơ hình hóa kết cấu của mơtíp theo hai nhóm, dựa vào
kiểu nhân vật- chủ thể của sự hóa thân: hoặc là nhân vật thuộc tuyến ác (nhân
vật gây hại), hoặc là nhân vật thuộc tuyến thiện (nhân vật bị hại hay lâm vào
hoàn cảnh hoạn nạn). Sỡ dĩ chúng tôi dựa vào kiểu nhân vật- chủ thể của sự
hóa thân vì với mỗi kiểu nhân vật mơtíp hóa thân sẽ quy định về ngun nhân
của sự biến hóa (hành động chức năng của nhân vật), chức năng của mơtíp
tương ứng.
Nhân vật trong truyện cổ tích ( đặc biệt là trong truyện cổ tích thần kì)
được phân thành hai tuyến nhân vật rõ rệt: tuyến thiện và tuyến ác. Theo lí
thuyết của V.Ia. Propp, nhân vật tuyến thiện thường đóng vai trị là nhân vật
chính (nhân vật bị gây hại), nhân vật thuộc tuyến ác là nhân vật đối thủ của
21


nhân vật chính (nhân vật gây hại). Tuy nhiên, trong truyện cổ tích của người
Việt, đặc biệt là trong nhóm truyện có xuất hiện mơtíp hóa thân, do chủ yếu là
truyện thuộc tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt, hoặc truyện cổ tích thần kì

nhưng đã mang đậm màu sắc sinh hoạt, hai tuyến nhân vật này thường không
đi liền nhau trong cùng một truyện, và sự phân tuyến nhiều khi khơng thật
rạch rịi. Tuy nhiên, dù trong cổ tích sinh hoạt, các nhân vật đều có thể xếp
vào một kiểu nhân vật nhất định. Chúng tôi quy ước nhân vật tuyến ác là nhân
vật mang phẩm chất xấu xa thể hiện ở hành động độc ác, tham lam, dối trá,
lừa lọc... hoặc nhân vật có hành động sai lầm hay phạm lỗi nào đó. Cịn nhân
vật thuộc tuyến thiện là nhân vật có phẩm chất hiền lành, tốt bụng, thủy
chung...nhưng rơi vào hồn cảnh hoạn nạn, khó khăn, rơi vào hồn cảnh mang
tính bi kịch thường là nhân dân thuộc tầng lớp nhân dân lao động nghèo khổ.
Trên cơ sở đó chúng tơi đưa ra mơ hình kêt cấu mơtíp hóa thân thành
hai nhóm như sau:

2.1.1. Mơ hình kết cấu của mơtíp hóa thân có chủ thể hóa thân là
nhân vật thuộc tuyến ác
Trong truyện cổ tích của người Việt xuất hiện nhiều truyện có chủ thể
hóa thân là nhân vật thuộc tuyến ác, phạm lỗi. Từ đó ta khái qt hóa dạng
mơtíp này như sau:
Sơ đồ:
Nhân vật tuyến ác (nhân vật chính)
Hành động gây hại, phạm lỗi
Sự trừng phạt
Hóa thân

22


Con vật, cây cối, đồ vật
Như vậy qua sơ đồ và việc khảo sát mơtíp hóa thân trong truyện cổ
tích của người Việt ta thấy ở dạng mơtíp hóa thân mà chủ thể hóa thân là nhân
vật ác, nhân vật phạm lỗi xuất hiện ở 19 truyện. Trong đó, chủ thể hóa thân

thường là nhân vật xấu xa, độc ác như: người vợ bạc tình (Người đàn bà hố
thành con muỗi, Sự tích con thiêu thân), những kẻ tham lam, độc ác (Con
kiến, Sự tích con khỉ, Ngậm ngãi tìm trầm hay sự tích núi mẫu tử, Người dì
ghẻ ác nghiệt hay sự tích con dế, Sư ơng hố thành bình vơi ), đứa con bất
hiếu (Sự tích trái thơm), lười biếng, hống hách (Nghè hoá cọp, Thằn lằn
mồng năm), vị thần hèn nhát (Sự tích con bọ hung)...Nhân vật phạm lỗi như:
khơng giữ chữ tín (Con bìm bịp), vi phạm luật trời (Sự tích núi vàng, Sự tích
con trâu, Sao hơm và sao mai), chưa thốt tục (Sư ơng hoá thành con ếch), ăn
vụng và bao che ăn vụng (Sự tích cái chổi)..
Qua kết quả trên, chúng ta thấy được rằng trong truyện cổ tích của
người Việt, hành động gây hại, phạm lỗi của các nhân vật tuyến ác thường
được nhấn mạnh ở phẩm chất đạo đức: tham lam, độc ác (ở 5 truyện), bạc
nghĩa (ở 2 truyện), lười biếng, hống hách (2 truyện), bất hiếu ( ở 1
truyện)...Điều này phản ánh quan niệm nhân sinh của người Việt là trọng tình
nghĩa, ghét bạc nghĩa.
Trong nhóm nhân vật này, mơtíp hóa thân chủ yếu giữ chức năng trừng
phạt trong kết cấu truyện. Nhiều truyện có xuất hiện tác nhân của sự hóa thân,
chủ thể trừng phạt là: Đức Phật (Người đàn bà hóa thành con muỗi, Sư ơng
hóa thành bình vơi), Phật Bà (Sư ơng hóa thành con ếch, Sao Hơm và sao
Mai), Ngọc Hồng (Sự tích con trâu, Sự tích con bọ hung, Sự tích cái chổi...),
Bồ Tát (Con Bìm Bịp)... Điều này cho thấy nhóm truyện có mơ hình kết cấu
này yếu tố kì ảo vẫn khá đậm và chủ yếu thuộc tiểu loại cổ tích thần kì.
Đối tượng hóa thân chủ yếu là các con vật nhỏ mọn, vơ ích, có những
đặc tính xấu như chui rúc ở phân tro bẩn thỉu (con bọ hung, cái chổi), gây hại
như chích hút máu người ( muỗi), con vật ác độc ( con hổ), những con vật có
hành động vơ nghĩa lí (con thiêu thân, con dã tràng, bình vơi cho người ta
23


móc ruột)... Những con vật, sự vật này thường gợi liên tưởng đến số kiếp của

những kẻ xấu xa, độc ác, bẩn thỉu, bất hiếu, bạc tình bạc nghĩa... Đó là sự
tương ứng giữa đặc điểm đối tượng hóa thân và chủ thể hóa thân và câu
chuyện. Như vậy, mơtíp hóa thân ở đây có ý nghĩa phản ánh quan niệm “ác
giả ác báo” của nhân dân.
2.1.2. Chủ thể hoá thân là nhhững nhân vật hiền lành
Cũng như chủ thể hoá thân là nhân vật ác, nhân vật phạm lỗi thì ở trong
truyện cổ tích người Việt xuất hiện nhiều mơtip hố thân mà chủ thể hố thân
là nhân vật hiền lành. Từ đó ta có thể khái qt mơtíp này như sau:

Sơ đồ:
Nhân vật thiện
Bị gây hại

Rơi vào hoàn cảnh khó khăn hay bi kịch
Hóa thân

Con vật, cây cối, vật thể ...
Như vậy qua sơ đồ và việc khảo sát mơtíp hóa thân trong truyện cổ tích
của người Việt ta thấy ở dạng mơtíp hóa thân mà chủ thể hóa thân là nhân vật
thiện xuất hiện ở 20 truyện. Tác giả dân gian thường thể hiện tính thiện của
nhân vật ở phẩm chất, nhân cách chứ không phải ở hành động vượt qua thử
thách hay hành động dũng cảm của nhân vật. Trong quan niệm của nhân dân,
24


nhân vật thiện là những người dân lao động nghèo khổ nhưng chăm chỉ, hiền
lành, thật thà, tốt bụng...( Sự tích con cá he , Sự tích trầu cau, Sự tích ơng
Táo, Sự tích ơng Táo, Sự tích sao hơm và sao mai...), hoặc đó là những người
phụ nữ thủy chung, sắt son nhưng rơi vào hoàn cảnh éo le (Nàng Tơ Thị, Sự
tích đá vọng phu, Sự tích đá Bà Rầu, Sự tích bơng sen...), những đúa trẻ vơ tội

(Chim đa đa, Sự tích chim gọi vịt, Sự tích chim hít cơ, Sự tích con chim
phướng...). Ở đây, truyện cổ tích dành tiếng nói bênh vực cho những con
người bé cổ, thấp họng, những tầng lớp chịu nhiều bất cơng trong xã hội.
Điều đó ta thấy được giá trị nhân đạo rất sâu sắc mà tác giả dân gian đã gửi
gắm.
Nhân vật rơi vào hồn cảnh hoạn nạn có thể là bị gây hại bởi các nhân
vật đối thủ (tuyến ác) như: đứa trẻ bị bố dượng bỏ vào rừng (Chim đa đa), vợ
chông nhà chài bị Mụ lường đẩy xuống biển (Sự tích con cá he), em bé bị bà
cơ Hạc đánh chết (Sự tích con chim phướng)... Ở những truyện này đã thể
hiện rõ mâu thuẫn, xung đột xã hội, mâu thuẫn giai cấp: giàu- nghèo, tốt- xấu.
Hoặc có thể nhân vật rơi vào hồn cảnh khó khăn hay bi kịch của cuộc sống
như: mất con (Sự tích cây vú sữa), rơi vào nạn đói (Sự tích chim hít cơ, Sự
tích chim gọi vịt), bị oan ức (Sự tích đá Bà Rầu, Truyện trầu cau, sự tích bơng
sen), chờ chồng đến hóa đá (Nàng Tơ Thị, Sự tích đá Bà Rầu, Sự tích đá vọng
phu)...
Ở nhóm truyện này, hoàn cảnh hoạn nạn hay bi kịch cuộc sống của
nhân vật được phản ánh hết sức đa dạng, phong phú và giàu màu sắc hiện
thực, có ý nghĩa phản ánh cuộc sống hiện thực đầy bất công, ngang trái, đầy
nguy hiểm... của nhân dân lao động nghèo khổ trong xã hội cũ.
Sự hóa thân của nhân vật ở loại mơtíp hóa thân này khơng phải là kết
quả của sự trừng phạt như ở nhóm truyện mơtíp có chủ thể hóa thân thuộc
tuyến ác. Sự hóa thân của nhân vật thiện là kết quả số phận bi đát của những
con người lương thiện, nghèo khổ trong xã hội cũ mà cuộc sống của con
người còn nhiều oan trái, hiểm nguy. Ở đây, truyện cổ tích lại thiên về phản

25


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay
×