Tải bản đầy đủ (.doc) (6 trang)

sáng kiến kinh nghiệm phương pháp dạy-học văn bản thuyết minh môn ngữ văn

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (106.26 KB, 6 trang )

-
Sáng kiến
Phơng pháp dạy-học văn bản thuyết minh
I.Đặt vấn đề
Trong 6 kiểu văn bản đã đợc học ở chơng trình ngữ văn THCS nh:văn bản
tự sự ,văn bản biểu cảm,văn bản nghị luận,văn bản thuyết minh,văn bản điều
hành,thì văn bản thuyết minh là kiểu văn bản lần đầu tiên đợc đa vào chơng trình
tập làm văn.Đây là loại văn bản thông dụng,có phạm vi sử dụng phổ biến trong
đời sống.Đã từ lâu nhiều nớc trên thế giới đã đa kiểu văn bản này vào chơng trình
học cho HS nh Nhật Bản,Trung Quốc Có thể nói,văn bản thuyết minh đ ợc sử
dụng rộng rãi ,nghành nghề nào cũng cần đến .Ví nh khi chế tạo một thứ máy
móc nào đó nhà sản xuất đều kèm theo bản thuyết minh để ta hiểu tính năng,cấu
tạo,cách sử dụng,bảo quản;hay một danh lam thắng cảnh,ở cổng vào ngời ta đều
ghi lời giới thiệu về lai lịch,sơ đồ thắng cảnh Mặc dù đ ợc sử dụng phổ biến và
thông dụng nh vậy nhng khi kiểu văn bản này đa vào dạy ở chơng trình tập làm
văn THCS thì đã tạo ra những sự phản hồi từ phía GVvà HS:Đó là kiểu văn bản
khó,khó nhất là khi thực hành-ngời viết còn lúng túng vì kiến thức hiểu biết về
đối tợng thuyết minh còn hạn chế.Vậy chúng ta muốn dạy hiệu quả kiểu văn bản
này và muốn HS tiếp nhận tốt thì trớc hết mỗi GV cần nắm vững phơng pháp
giảng dạy.Trong bài viết này,tôi xin nêu một số cách thức sử dụng phơng pháp
dạy-học văn bản thuyết minh.
II.Nội dung
Nh chúng ta đã biết,khác với văn bản tự sự ,miêu tả,biểu cảm hay văn bản
nghị luận ;văn bản thuyết minh chủ yếu trình bày tri thức một cách khách
quan,giúp con ngời hiểu biết đợc đặc trng ,tính chất của sự vật hiện tợng và biết
cách sử dụng chúng vào mục đích có lợi ích con ngời .Văn bản thuyết minh gắn
liền với t duy khoa học,nó đòi hỏi sự chính xác, rạch ròi. Do đó,khi nói đến phơng
pháp dạy-học văn bản thuyết minh, mỗi GV trực tiếp giảng dạy nên chú ý một số
vấn đề sau:
1.Nắm vững đặc trng thể loại của văn bản thuyết minh.
Khi dạy và học bất kì một kiểu văn bản nào đều đòi hỏi cả thầy và trò phải


nắm vững đặc trng thể loại của từng kiểu văn bản để từ đó biết cách tìm ý, sắp
xếp ý, lựa chọn từ ngữ,viết câu cho thích hợp.Văn bản thuyết minh cũng vậy,trong
quá trình dạy GV cần giúp HS hiểu đợc:Thuyết minh là gì?
Theo Từ điển Tiếng Việt của viện ngôn ngữ học(Hoàng Phê chủ
biên),thuyết minh là nói hoặc giải thích cho ngời ta hiểu rõ hơn về những sự
kiện,sự việc hoặc hình ảnh đã đa ra (chẳng hạn thuyết minh ảnh triển lãm, thuyết
minh phim, thuyết minh một bản vẽ thiết kế nào đó).
-
Còn theo Từ điển từ Hán Việt(NXB Thành phố Hồ Chí Minh ,2003) Giáo
s Phan Văn Các phân biệt hai nghĩa khác nhau của từ thuyết minh:
-Nghĩa thứ nhất :Thuyết minh là nói rõ,giải thích,giới thiệu
-Nghĩa thứ hai:Thuyết minh là bản hớng dẫn cách dùng.
Ví dụ:Với văn bản Tại sao lá cây có màu xanh lục(N.V8),ngời viết đã giải thích
về tác dụng của chất diệp lục làm cho ta thấy lá cây có màu xanh.
Hay đối với văn bản Huế(N.V8),Ngời viết đã giới thiệu Huế nh là một
trung tâm văn hoá nghệ thuật lớn của Việt Nam với những đặc điểm tiêu biểu
riêng của Huế.
Từ đó,ta có thể hiểu văn bản thuyết minh chính là kiểu văn bản thông dụng
nhằm cung cấp các kiến thức về quá trình hình thành, lịch sử phát triển, cấu tạo
tính chất, đặc điểm, nguyên nhân của các hiện tợng tự nhiên xã hội - Đây là đặc
trng quan trọng nhất của văn bản thuyết minh.
Khi đã hiểu đợc nh thế thì GV sẽ giúp các em viết đợc bài thuyết minh
theo đúng kiểu văn bản của nó.
2.Nắm vững đợc các dạng bài thuyết minh và phơng pháp dạy-học các dạng bài
thuyết minh đó.
Trong chơng trình Tập làm văn lớp 8,HS đợc học bốn dạng bài thuyết minh:
*Thuyết minh về đồ vật:
Đối với dạng bài thuyết minh đồ vật,GV cần rèn cho HS kỹ năng
quan sát, học tập,tìm hiểu về đặc điểm, cấu tạo, công dụng, cách bảo quản một đồ
dùng nào đó (chẳng hạn thuyết minh cái bút bi, cái xe đạp,cái ti vi).

* Thuyết minhvề một thể loại văn học:
Khi dạy bài thuyết minh này đòi hỏi GV và HS cần có những hiểu
biết về các thể loại văn học. Chẳng hạn khi thuyết minh về 1thể thơ, GV cần hớng
dẫn HS quan sát số tiếng trong một câu thơ, số câu trong một bài và có những
nhận xét về niêm luật, vần đối, cách kết hợp bằng-trắc ,
Ví dụ: Khi thuyết minh về thể thơ lục bát hay thất ngôn bát cú thì
GV cần hớng dẫn cho HS tìm hiểu đặc điểm của thể thơ về các phơng diện trên.
Chẳng hạn:Đối với đề bài Thuyết minh về thể thơ thất ngôn bát cú,GV cần
hớng dẫn HS thuyết minh các đặc điểm sau của thể thơ:
-Số câu,số chữ trong một bài.
-Qui luật bằng trắc của thể thơ.
-Cách gieo vần của thể thơ.
-Cách ngắt nhịp phổ biến của mỗi dòng thơ.
Từ đó,HS sẽ có t liệu để viết bài.
*Thuyết minh về một phơng pháp (cách làm)
Đối với dạng bài thuyết minh này,chủ yếu GV rèn cho HS kĩ năng tìm hiểu,
quan sát để nắm chắc một phơng pháp, cách làm. Yêu cầu khi thuyết minh cần
trình bày rõ điều kiện, cách thức, trình tự làm ra sản phẩm và những yêu cầu về
chất lợng đối với sản phẩm đó.
-
Chẳng hạn khi thuyết minh cách làm bánh trôi,GV cần hớng dẫn HS trình
bày theo các ý sau:
- Về nguyên liệu.
- Về cách làm.
-Yêu cầu về thành phẩm
Hớng dẫn đợc nh thế, HS sẽ hiểu nhanh và làm tốt dạng bài này.
*Thuyết minh về một danh lam thắng cảnh:
Đây là dạng bài tơng đối khó với HS. Bởi vì các em ít đợc tham quan tìm
hiểu, những tri thức về các danh lam thắng cảnh ở các em còn hạn chế. Do đó,để
HS làm tốt dạng bài này, GV có thể tổ chức cho HS đến tận nơi một danh lam

thắng cảnh để thăm thú, quan sát hoặc hớng dẫn các em tra cứu tài liệu, xem băng
hình hoặc hỏi những ngời hiểu biết về nơi ấy.
Chẳng hạn,khi thuyết minh về Chùa Keo(Thái Bình),GV có thể cho
HS đến tận nơi quan sát hoặc có thể cho HS quan sát,tìm hiểu,tích luỹ tri thức
thông qua hình ảnh,băng hình về Chùa Keo. Có nh thế HS mới có vốn kiến thức
để viết hay,viết tốt về dạng bài thuyết minh này.
3.Nắm vững các phơng pháp thuyết minh:
Muốn làm một bài văn thuyết minh cần phải có tri thức.Muốn có tri thức phải biết
quan sát,học tập,tích luỹ kiến thức.Quan sát ở đây không giản đơn là nhìn ,xem
mà phải xétđể phát hiện đặc điểm tiêu biểucủa sự vật ,phân biệt đợc cái chính cái
phụ .Sau đó phân tích xem đối tợng thuyết minh có thể chia làm mấy bộ phận,mỗi
bộ phận có đặc điểm gì và quan hệ giữa các bộ phận .Khi đã có tri thức rồi,cần
vận dụng phơng pháp nào cho phù hợp.
Nói đến phơng pháp thuyết minh chúng ta đều hiểu rằng đây là vấn đề
then chốt của bài văn thuyết minh.Vì vậy,GV cần giúp HS nắm đợc một số phơng
pháp thuyết minh chủ yếu sau:
+ Phơng pháp nêu định nghĩa, giải thích:
Khi định nghĩa, giải thích, ngời viết phải xác định đợc đối tợng thuộc vào
loại sự vật, hiện tợng nào, từ đó chỉ ra nguồn gốc, cấu tạo, đặc điểm riêng, cách sử
dụng, cách chế tạo ra nó.Khi nêu định nghĩa ngời viết thờng sử dụng từ làđể
biểu thị phán đoán.
Ví dụ:Định nghĩa Sách là gì?-Sách là phơng tiện giữ gìn,truyền bá kiến
thức(Sách là đồ dùng học tập thiết yếu của HS).
Nhiệm vụ của GV ở đây là hớng dẫn HS cách định nghĩa nh thế nào cho
đầy đủ,rõ ràng về một sự vật, hiện tợng nào đó.
+ Phơng pháp liệt kê, nêu ví dụ, số liệu:
Phơng pháp này đòi hỏi ngời viết khi đa ví dụ và số liệu phải khách quan,
chính xác, đáng tin cậy.
Chẳng hạn trong bài Ôn dịch thuốc lá (N.V8) bác sĩ Nguyễn Khắc Viện
đã đa ra những số liệu rất cụ thể về tác hại của thuốc lá và số ngời chết do hút

thuốc. Có thể nói phơng pháp nêu ví dụ, số liệu là phơng pháp thuyết minh có tính
-
thuyết phục, đợc sử dụng rất phổ biến (Trong bài Thông tin về ngày trái đất
năm 2000 ngời viết cũng đã sử dụng rất hiệu quả phơng pháp này).
+ Phơng pháp so sánh:
Đây cũng là một phơng pháp sử dụng phổ biến trong văn bản thuyết minh
(ở văn bản Ôn dịch thuốc lá Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã so sánh sự nguy hại
của thuốc lá còn nặng hơn cả AISD, hay so sánh sự huỷ hoại của thuốc lá với cái
đáng sợ của giặc gặm nhấm nh tằm ăn dâu)
+Phơng pháp phân loại, phân tích:
Trong quá trình thuyết minh, đối với sự vật đa dạng, nhiều cá thể thì nên
phân loại để trình bày cho rõ ràng, hoặc một đối tợng có nhiều bộ phận, nhiều
mặt thì nên phân ra từng bộ phận, từng mặt để lần lợt tình bày .
Ví dụ:Trong văn bản Huế(N.V 8),ngời viết đã thuyết minh theo phơng
pháp phân tích để lần lợt giới thiệu Huế qua từng phơng diện.
Một điều cần lu ý HS là: Khi thuyết minh một đối tợng, ngời ta thờng sử
dụng đan xen kết hợp nhiều phơng pháp thuyết minh khác nhau nhằm thoả mãn
các yêu cầu trình bày hoặc giới thiệu,giải thích( Hầu nh không có văn bản thuyết
minh nào chỉ sử dụng duy nhất một phơng pháp thuyết minh).
Chẳng hạn trong văn bản Cây dừa Bình Định(N.V 8) có đoạn ngời viết sử
dụng phơng pháp liệt kê:Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con ng-
ời:thân cây làm máng,lá làm tranh,cọng lá chẻ nhỏ làm vách,gốc dừa già làm
chõ đồ xôi,nớc dừa để uống,để kho cá,kho thịt,nấu canh,làm nớc mắm ; có
đoạn tác giả sử dụng phơng pháp nêu số liệu:Trên những chặng đờng dài suốt
50,60kmchúng ta chỉ gặp cây dừa để chứng minh cho ý kiến: ở Bình Định, dừa
là chủ yếu,là tất cả .
Từ đó ta có thể kết luận: khi làm bài văn thuyết minh phải vận dụng nhiều
phơng pháp thuyết minh.Bởi vì, hơn các kiểu văn bản khác,văn bản thuyết minh
do yêu cầu nội tại, đòi hỏi sự đa dạng của các phơng pháp trình bày. Đây là một
đặc trng quan trọng trong phơng pháp viết bài văn thuyết minh.

4.Nắm vững các bơc cơ bản trong việc tạo lập VBTM:
Cũng nh các kiểu văn bản khác, làm bài văn thuyết minh, ngời viết cũng
phải trải qua bốn bớc:
Tìm hiểu đề - Tìm ý - Lập dàn ý - Viết bài - Đọc và sửa chữa.
Song muốn làm tốt bài văn thuyết minh GV cần chú ý HS trớc hết 2 việc
quan trọng: Đó là việc tìm ý và cách sắp xếp ý.
*Thứ nhất :Tìm ý
Công việc tìm ý cho bài văn thuyết minh có thể nói vừa dễ lại vừa khó. Dễ vì
các tri thức có thể thu lợm đợc qua các chuyến tham quan, du lịch, qua sách báo,
truyền hình. Khó vì muốn có tri thức ngời viết phải cần cù su tầm, lu giữ tài liệu,
phải biết hệ thống hoá các tri thức theo đề tài của bài viết. Chẳng hạn để có tri
thức trình bày trong bài Ôn dịch thuốc lá, chắc chắn bác sĩ Nguyễn Khắc Viện
-
phải tích luỹ qua nhiều năm về tác hại của thuốc lá gây ra bệnh ung th, bệnh tim
mạch.Khó vì muốn viết bài thuyết minh cho có hồn,có sức thuyết phục,bên cạnh
các tri thức,ngời viết còn phải gửi vào đó tình cảm của mình (sự yêu mến,lòng
khâm phục,niềm tự hào ).Muốn vậy,không chỉ cần các tri thức gián tiếp thu l ợm
đợc qua đọc tài liệumà còn cần phảI đên tận nơi để quan sát trực tiếp đối tợng
thuyết minh.Chẳng hạn,ở bài Hạ Long-Đá và nớccủa Nguyên Ngọc(N.V9) hay
không chỉ vì những khám phábất ngờ của tác giả về vẻ đẹp của đá,của nớc nơI
đây khi chiều xuống,lúc vầng dơng lên mà còn hay vì cảm xúc hân hoan,khi ngạc
nhiên,lúc thán phục đợc giãi bày trong bài.
Khi hớng dẫn tìm ý, GV cần lu ý HS có thể tìm ý bằng hai con đờng:
+ Con đờng gián tiếp (qua sách báo ,truyền hình,tài liệu ).
+ Con đờng trực tiếp (quan sát trực tiếp khi đến tận nơi, nhìn tận mắt cuộc
sống, đối tợng thuyết minh).
GV cần hớng dẫn HS tìm ý và có sự chuẩn bị chu đáo,công phu trớc khi
làm bất kỳ bài thuyết minh nào.
Ví dụ:Muốn giới thiệu đợc một gơng mặt trẻ của thể thao Việt Nam,giáo
viên nên hớng dẫn HStrớc đó mấy tuần tìm đọc các báo hoặc tạp chí về văn

hoá thể thao,tìm đọc các bài viết giới thiệu thành tích của các vận động
viên Việt Nam qua các kì thi trong nớc và khu vực Sau quá trình chuẩn bị
công phu đó,chắc chănHS sẽ thấy hào hứng khi bắt tay vào viết bài văn
theo đề bài Giới thiệu một gơng mặt của thể thao Việt Nam.
*Thứ hai: Sắp xếp ý
Việc sắp xếp ý trong bài tập làm văn nói chung và sắp xếp ý trong bài văn
thuyết minh nói riêng là công việc rất quan trọng.Đối tợng thuyết minh rất đa
dạng.Vì thế,việc sắp xếp ý cũng đa dạng,muôn màu muôn vẻ.Khi sắp xếp ý,GV
cần lu ý HS :Cần phải dựa vào từng dạng bài thuyết minh để có cách sắp xếp ý
cho phù hợp. Sau đây,có thể gợi ra một số cách sắp xếp ý cơ bản:
Sắp xếp ý theo trình tự :Đặc điểm - cấu tạo - công dụng.Cách sắp xếp ý
này phù hợp với bài TM về đồ vật nh: Giới thiệu chiếc xe đạp hay một loài cây
nào đó.
Sắp xếp ý theo trình tự :Đặc điểm - cấu tạo sự xuất hiện và các giai
đoạn phát triển trong lịch sử. Cách sắp xếp này phù hợp với kiểu bài TM các đối
tợng gắn với truyền thống văn hoá của dân tộc nh giới thiệu chiếc áo dài Việt nam
hay chiếc nón lá Việt nam; giới thiệu món ăn dân tộc.
Sắp xếp ý theo trình tự:Đặc điểm không gian (bên trái, bên phải, đằng tr-
ớc, đằng sau ). Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài thuyết minh về danh lam
thắng cảnh.
Sắp xếp ý theo trình tự: Đặc điểm về nội dung và hình thức; giá trịvăn
hoá Cách sắp xếp ý này phù hợp với kiểu bài giới thiệu về các tác phẩm văn học
nghệ thuật, các thể loại văn học.
-
Sắp xếp ý theo trình tự các công việc:Nguyên liệu cách chế biến - yêu
cầu về thành phẩm (kiểu bài giới thiệu về phơng pháp, cách làm thờng vận dụng
cách sắp xếp ý này).
Trên đây là một số cách sắp xếp ý của bài văn thuyết minh.
Sau đây 1 cách sắp xếp ý cho bài văn: Giới thiệu về chiếc bút bi
(Trong phần thân bài).

-Giới thiệu đặc điểm, cấu tạo ngoài của chiếc bút bi
Gồm:
+ Hình dáng của chiếc bút bi: Độ dài, độ to của thân bút, đặc điểm
của đầu bút.
+ Màu sắc của bút.
+ Gân bút, nút bấm của bút.
-Giới thiệu đặc điểm cấu tạo trong của bút:
+ Ruột bút.
+ Lò xo trong thân bút.
-Nêu cách sử dụng và giữ gìn bút bi.
Sau khi sắp xếp ý đợc nh thế ,giáo viên hớng dẫn học sinh dựng thành một
dàn bài cụ thể và viết thành bài hoàn chỉnh.
*Cuối cùng giáo viên cần lu ý học sinh: Tất cả các thông tin trong văn bản thuyết
minh phải khách quan, chính xác, chân thực và có ích, đợc trình bày 1 cách rõ
ràng, chặt chẽ, và hấp dẫn.
III.Kết luận.
Trên đây là những suy nghĩ của Tôi về cách thức sử dụng phơng pháp dạy
học văn bản thuyết minh. Chắc chắn bài viết còn nhiều chỗ hạn chế, mong sự góp
ý của các đồng chí
Xin chân thành cảm ơn.

×