Tải bản đầy đủ (.pdf) (16 trang)

Văn hoá và hệ thống văn hoá

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (432.43 KB, 16 trang )

V NăHOÁăVÀăH TH NGăV NăHOÁ

GVC. TS.ăLÝăTỐNGăHI U
(Khoa V n hoá h c, Tr ng i h c Khoa h c
Xã h i và Nhân v n, i h c Qu c gia TP. HCM)
V n hoá là nh ng ho t đ ng đã có t x a, ra đ i cùng v i con ng i. Nh ng các khái
ni m v n hoá và h th ng v n hoá thì luôn m i m , vì m i th i, m i ngành, th m chí m i
ng i l i đem đ n cho chúng nh ng cách hi u m i, đ nh ngh a m i. Có ng i ch th y v n
hoá nh m t t p h p các lãnh v c ho t đ ng th c ti n c a c ng đ ng ng i, có ng i l i
kh ng kh ng r ng v n hoá luôn luôn là h th ng, bao g m nh ng thành t mà n i dung, tính
ch t ph thu c vào lo i hình nông nghi p hay du m c…
Bài vi t này không nh m cung c p đ nh ngh a m i cho các khái ni m trên, nh ng
trình bày nh ng cách ti p c n khác đ i v i chúng, đ c phát tri n và th nghi m trong quá
trình nghiên c u, gi ng d y và h ng d n lu n v n lu n án c a tác gi t i Khoa V n hoá h c,
Tr ng i h c Khoa h c Xã h i và Nhân v n thu c i h c Qu c gia TP. H Chí Minh,
Tr ng i h c V n hoá TP. H Chí Minh và Tr ng i h c V n hi n.
1. KHÁIăNI MăV NăHOÁ
T khi tr thành thu t ng khoa h c vào th k XIX, khái ni m “v n hoá” (culture) đã
đ c các nhà dân t c h c, nhân h c, ngôn ng h c, v n hoá h c… đ nh ngh a nhi u l n.
i m t ng đ ng c a nhi u đ nh ngh a trong s đó là dùng cách li t kê nh ng b ph n, y u
t h p thành ngo i diên c a khái ni m v n hoá.
Ch ng h n, trong ngành dân t c h c, Sir Edward Burnett Tylor (1832-1917), ng i
sáng l p nhân h c xã h i Anh, đã đ a ra đ nh ngh a đ u tiên v v n hoá theo cách đó: “V n
hóa ho c v n minh, hi u theo ngh a r ng nh t c a dân t c h c, là cái toàn th ph c h p bao
g m nh n th c, tín ng ng, ngh thu t, đ o đ c, pháp lu t, phong t c và các n ng l c ho c
t p t c khác do con ng i th đ c v i t cách thành viên xã h i” (Primitive Culture, 1871,
1958: 1).
Edward Sapir (1884-1939), m t trong nh ng ng i sáng l p chuyên ngành ngôn ng
h c nhân h c, c ng đ c p đ n v n hoá qua ngo i diên c a nó: “V n hoá, ngh a là s t p h p
nh ng phong t c và tín ng ng có tính k th a trong xã h i, quy đ nh các sinh ho t c a đ i
s ng chúng ta” (Language: An introduction to the study of speech, 1921: 255).


H i ngh liên chính ph v các chính sách v n hoá h p t i Venise n m 1970 c ng xác
đ nh: “V n hoá bao g m t t c nh ng gì làm cho dân t c này khác v i dân t c khác, t nh ng

1


s n ph m tinh vi hi n đ i nh t cho đ n tín ng ng, phong t c t p quán, l i s ng và lao đ ng”
(Federico Mayor, T p chí Ng i đ a tin UNESCO, 11/1989: 5).
Vi t Nam, vào n m 1942-1943, H Chí Minh (1890-1969), danh nhân v n hoá th
gi i c a Vi t Nam, c ng ghi l i trong tác ph m Nh t ký trong tù m t đ nh ngh a v v n hoá
theo cách đó, nh ng chi ti t h n nhi u: “Ý ngh a c a v n hoá: Vì l sinh t n c ng nh m c
đích c a cu c s ng, loài ng i m i sáng t o và phát minh ra ngôn ng , ch vi t, đ o đ c,
pháp lu t, khoa h c, tôn giáo, v n h c, ngh thu t, nh ng công c cho sinh ho t h ng ngày v
m c, n, và các ph ng th c s d ng. Toàn b nh ng sáng t o và phát minh đó t c là v n
hoá. V n hoá là s t ng h p c a m i ph ng th c sinh ho t cùng v i bi u hi n c a nó mà
loài ng i đã s n sinh ra nh m thích ng nh ng nhu c u đ i s ng và đòi h i c a s sinh t n”
(“Nh t ký trong tù”, H Chí Minh toàn t p, t p 3, 1930-1945, 2000: 431).
Nh ng đ nh ngh a theo cách li t kê nh v y làm cho ng i ta khó hình dung v n hoá
nh m t ch nh th th ng nh t. Tuy nhiên, nh ng đ nh ngh a y đã giúp ch ra nh ng bi u hi n
c th c a m t khái ni m quá r ng l n và tr u t ng nh v n hoá, và giúp cho nhân lo i ngày
càng hi u v khái ni m v n hoá m t cách chính xác h n. ó là khái ni m v n hoá đ c hi u
theo ngh a r ng, bao g m t t c nh ng ho t đ ng v t ch t và ho t đ ng tinh th n có tính
sáng t o c a con ng i, đ c con ng i l nh h i, k th a và tuân th trong sinh ho t, giúp
phân bi t con ng i v i t nhiên, và phân bi t t c ng i này v i t c ng i khác, c ng đ ng
ng i này v i c ng đ ng ng i khác.
2. CÁCHăTI PăC NăH ăTH NGă

IăV I V NăHOÁ

Nhi u đ nh ngh a v v n hoá, nh các đ nh ngh a trên đây, không đ c p đ n tính h

th ng c a v n hoá. i u đó có ph i là do nh ng ng i đ nh ngh a ch a đ c trang b cái nhìn
h th ng? Cái nhìn này đã đ c ngôn ng h c ph ng Tây đ a ra vào đ u th k XX v i
quy n giáo trình n i ti ng c a Ferdinand de Saussure (Cours de linguistique générale, “Giáo
trình ngôn ng h c đ i c ng”, 1916), đ n gi a th k XX thì đ c nhân h c ph ng Tây mà
tiên phong là Claude Lévi-Strauss v n d ng đ nghiên c u v n hoá các ch ng t c, các t c
ng i (Les structures élémentaires de la parenté, “Các c u trúc s đ ng c a thân t c”, 1949).
Khi v n hoá h c ra đ i, cách ti p c n h th ng đ c xem là yêu c u t t y u. Tiêu bi u là quan
đi m c a nhà nhân h c M Leslie A. White, ng i đã đ xu t thu t ng “culturology”, và xác
đ nh v n hoá h c nh m t lãnh v c khoa h c nghiên c u v n hoá v i t cách là nh ng h
th ng v n hoá (The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of
Rome, “S ti n hoá c a v n hoá: S phát tri n c a v n minh d n đ n s s p đ c a La Mã”,
1959; The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, “Khái
ni m v các h th ng v n hoá: Chìa khoá đ nh n th c v các b l c và các qu c gia”, 1975).
T ng t , Mario Bunge xác đ nh v n hoá h c là vi c nghiên c u các h th ng v n hoá c th
trên các m t xã h i h c, kinh t , chính tr và l ch s (Social Science Under Debate, “Tranh
lu n trong khoa h c xã h i”, 1998). G n đây, T p chí Qu c t V n hoá h c (International
Journal of Culturology), c quan đ i di n cho m ng l i tr c tuy n c a các h c gi v n hoá
h c trên th gi i, c ng cho bi t ch cho đ ng nh ng ti u lu n ch p nh n cách ti p c n h
th ng và duy v t (systemic and materialist approach) đ i v i vi c phân tích v n hoá, trong
khi khuy n khích các lý thuy t khoa h c và th nghi m (www.culturology.com, 2011).
Nh ng th c ti n v n hoá có ph i luôn luôn là h th ng, và do đó ph i nh t thi t áp
d ng cách ti p c n h th ng m i lúc m i n i? Xin l y m t thí d . Chúng ta hãy th hình dung
quang c nh m t khu m vàng m i m ra mi n Vi n Tây c a M hay c a Úc vào gi a th
k XIX, hay vùng núi Qu ng Nam c a Vi t Nam vào đ u th k XXI. Trên nh ng vùng đ t
đó, các nhóm l u dân đ ng h ng t p h p nhau d i quy n ch huy c a nh ng tay anh ch d

2


d n, chi m c m t góc núi r ng, đào đãi ngày đêm, ra s c tranh đo t c a thiên nhiên và tranh

đo t c a các nhóm đào đãi khác. Xung quanh các lán tr i dã chi n c a các nhóm là m t m ng
l i d ch v mau chóng hình thành, đ thu mua vàng thành ph m, cung ng h u c n, cung
c p thêm nhân l c. Nh v y, trên vùng đ t đó, m t xã h i đã ra đ i, và khi lu t pháp ch a có
m t thì lu t r ng là công c gi i quy t các v n đ n y sinh t quan h gi a các cá nhân và các
nhóm. Câu h i đ t ra là cái h n h p v n hoá m nh đ c y u thua c a h đã có tính h th ng,
đã tr thành h th ng hay ch a. Rõ ràng là cho dù r t “r ng rú”, nh ng l thói c a h n h p
c dân y v n là v n hoá, nh ng là m t t p h p v n hoá r i r c ch a th m th u vào nhau,
ch a dung h p v i nhau; m i ng i, m i nhóm v n gi l y và s d ng cái ph n v n v n hoá
hình thành t v n hoá quê h ng và t quá kh h c hành, m u sinh c a b n thân.
cho cái
t p h p v n hoá c a h tr thành h th ng, c n ph i có th i gian, lu t l và nhi u th khác.
Trong th c ti n v n hoá, có không ít nh ng thí d t ng t nh v y. i u đó cho th y
r ng v n hoá c a nhân lo i nói chung và c a các c ng đ ng ng i nói riêng không ph i bao
gi c ng t l p thành h th ng mà đôi khi còn d ng l i d ng t p h p nhi u b ph n. Và đó
có th là lý do khi n nhi u nhà khoa h c và nhà ho t đ ng v n hoá r t uyên bác không đ c p
đ n tính h th ng c a v n hoá, ch không ph i là do h có hay không có cái nhìn h th ng.
Cái nhìn h th ng là cái nhìn có hi u n ng ch không ph i v n n ng. Ph i tu theo th c ti n
v n hoá mà v n d ng nó ch không nên l m d ng, nhìn vào b t c n i đâu c ng th y hi n lên
h th ng.
Th t ra, đ cho m t t p h p tr thành h th ng, nó ph i h i đ m t s đi u ki n. ó
c ng chính là nh ng tiêu chí cho phép chúng ta có th nh n di n tính h th ng c a m t t p
h p b t k . Theo chúng tôi, có 4 tiêu chí sau đây:
- Quan h t ng tác gi a các y u t : Các y u t trong h th ng có quan h t ng tác
l n nhau, ch không t n t i riêng l . Có hai quan h t ng tác ch y u: quan h t ng sinh ph i h p - b sung, và quan h t ng kh c - k m ch - lo i tr .
- Giá tr trong h th ng c a các y u t : Giá tr trong h th ng c a t ng y u t hình
thành t quan h t ng tác v i các y u t khác, ch không ph i là giá tr t thân c a t ng y u
t . Vì v y, giá tr trong h th ng c a t ng y u t là giá tr t ng đ i. Giá tr t thân c a t ng
y u t là giá tr tuy t đ i. Giá tr trong h th ng có th cao h n ho c th p h n giá tr t thân
c a t ng y u t .
- Giá tr c a h th ng: Giá tr c a h th ng hình thành t quan h t ng tác gi a các

y u t , ch không ph i là t ng s giá tr t thân c a các y u t . Vì v y, giá tr c a h th ng là
giá tr t ng đ i. T ng s giá tr t thân c a các y u t là giá tr tuy t đ i. Giá tr c a h
th ng có th cao h n ho c th p h n t ng s giá tr t thân c a các y u t .
- Quan h gi a h th ng v i môi tr ng: Các y u t quan h v i môi tr ng thông
qua h th ng, v i t cách thành viên c a h th ng, ch không quan h riêng l , tr c ti p v i
môi tr ng. Vì v y, trong quan h v i môi tr ng, h th ng m nh thì các y u t c ng m nh
lên, ngay c khi giá tr t thân c a chúng không cao. H th ng y u thì các y u t c ng y u đi,
ngay c khi giá tr t thân c a chúng r t cao.
Khi đã h p thành h th ng, tính ch t c a h th ng s ph thu c vào 4 tiêu chí:
- Quan h gi a các y u t : h th ng có hay không có y u t đóng vai trò y u t trung
tâm?
- T ch c c a y u t trung tâm: trung tâm c a h th ng là m t y u t hay nhi u y u
t ?
- L c tác đ ng đ n quan h gi a các y u t : h th ng có xu h
n i hay ly tâm, h ng ngo i?
3

ng h

ng tâm, h

ng


- Quan h gi a h th ng v i môi tr

ng: h th ng có đ c tính đóng hay m ?

Ti n hành phân lo i h th ng theo 4 tiêu chí nêu trên, chúng ta có 12 mô hình h
th ng nh sau:

- H th ng vô tâm, h

ng n i, đóng.

- H th ng vô tâm, h

ng n i, m .

- H th ng vô tâm, h

ng ngo i, đóng.

- H th ng vô tâm, h

ng ngo i, m .

- H th ng đ n tâm, h

ng n i, đóng.

- H th ng đ n tâm, h

ng n i, m .

- H th ng đ n tâm, h

ng ngo i, đóng.

- H th ng đ n tâm, h


ng ngo i, m .

- H th ng đa tâm, h

ng n i, đóng.

- H th ng đa tâm, h

ng n i, m .

- H th ng đa tâm, h

ng ngo i, đóng.

- H th ng đa tâm, h

ng ngo i, m .

V y, m t t p h p các y u t v n hoá s tr thành m t h th ng v n hoá, khi các y u t
c a nó có quan h t ng tác, ch
c l n nhau, và ph i h p v i nhau t o ra giá tr chung cho
t p h p. Và đó là tr ng h p c a các n n v n hoá qu c gia, v n hoá t c ng i, v n hoá vùng,
v.v. có l ch s hình thành phát tri n đ lâu, t o nên các đ c tr ng chung, giá tr chung, truy n
th ng chung. Trong tr ng h p các y u t v n hoá đã tr thành h th ng nh v y, ng i ta có
th và c n ph i v n d ng cách ti p c n h th ng đ xem xét nó.
3.ăMÔăHÌNHăH ăTH NGăV NăHOÁ
n đây thì có m t v n đ đ c đ t ra, đó là c n thi t l p ho c l a ch n mô hình h
th ng nào đ soi chi u các h th ng v n hoá cho phù h p. Trên th gi i c ng nh
Vi t
Nam, hi n đang có m t s mô hình h th ng v n hoá khác nhau. Ch ng h n, theo nhà đ a lý

v n hoá Pháp Joël Bonnemaison, h th ng v n hóa bao g m b n y u t : ki n th c, k thu t,
tín ng ng và không gian. ây đ c xem là b n c c hay b n tr c t c a h th ng v n hóa.
- Di s n ki n th c: V n hóa tr c h t là di s n ki n th c. ó là s hi u bi t v th
gi i, làm cho v n hóa mang tính “khoa h c”. Bên c nh khoa h c ph ng Tây có tính ph
quát, còn có các “khoa h c” trong m i n n v n minh khác nhau, m i t c ng i ngo i lai,
g i là các khoa h c t c ng i (ethnosciences) ngoài ph ng Tây, đ c coi là các khoa h c
ho c ki n th c ti n hi n đ i. Ngày nay, v n hóa b n đ a đ c đánh giá cao, không b coi là
th p kém nh đ u nh ng n m 1950...
- Di s n k thu t: g m các k n ng và công c . Theo cách nói c a nhà đ a lý ng i
Pháp Vidal de la Blache (1845-1918), đó là các l i s ng, d a vào các k thu t c b n, đáp
ng các nhu c u đ u tiên c a đ i s ng đ sinh t n, đ phân bi t con ng i v i loài v t. ó
còn là ngh thu t s ng, m t lý l đ s ng.
- Tín ng ng: ki n th c và k thu t “ngoài ph ng Tây” còn d a trên tín ng ng tôn
giáo, th hi n m t cách nhìn v th gi i, th ng đ c coi là t ng cao c a v n hóa, bi u hi n
m i liên h c b n gi a các giá tr và k thu t.
4


- Không gian: Các n n v n hóa đ c xây d ng và đ nh v trong m t không gian.
Fernand Braudel (1902-1985), nhà s h c ng i Pháp n i ti ng v i Lý thuy t h th ng kinh
t - xã h i trên ph m vi th gi i, cho r ng v n hóa có m t ch d a đ a lý. Khác v i quy t đ nh
lu n đ a lý, nó có quan h bi n ch ng gi a môi tr ng và v n hóa (La géographie culturelle,
“ a lý h c v n hoá”, Paris, 2000, d n theo Tr n Ng c Khánh, “M y c s ti p c n lý thuy t
nghiên c u v n hóa”, www.vanhoahoc.edu.vn, 2011).
Vi t Nam, m t trong nh ng ng i v n d ng s m cách ti p c n h th ng, ph i h p
v i cách ti p c n đ a v n hoá đ nghiên c u v n hoá Vi t Nam là Tr n Qu c V ng. Trong
công trình Vi t Nam cái nhìn đ a v n hoá (1998), ông vi t: “M t vùng v n hoá là m t t ng
th - h th ng m t không gian v n hoá (cultural space) v i m t c u trúc - h th ng (structure
- system) bao g m các h d i - hay ti u h (Sub-system) theo l i ti p c n h th ng (systemanalysis)”.
M t nhà nghiên c u khác là Tr n Ng c Thêm c ng s m v n d ng cách ti p c n h

th ng đ nghiên c u v n hoá Vi t Nam, nh ng đi xa h n Tr n Qu c V ng. Trong các công
trình Tìm v b n s c v n hoá Vi t Nam. Cái nhìn h th ng - lo i hình (in l n th 4, 2004), C
s v n hoá Vi t Nam (tái b n l n th 2, 1999), ông đ nh ngh a: “V n hoá là m t h th ng h u
c các giá tr v t ch t và tinh th n do con ng i sáng t o và tích l y qua quá trình ho t đ ng
th c ti n, trong s t ng tác gi a con ng i v i môi tr ng t nhiên và xã h i”. T cách hi u
đó, ông cho r ng v n hoá là m t h th ng đ c quy đ nh b i m t lo i hình v n hoá nh t đ nh,
và bao g m ba thành t là v n hoá nh n th c, v n hoá t ch c, v n hoá ng x .
- V n hoá nh n th c: xét theo đ i t ng thì bao g m nh n th c v v tr (chuy n
đ ng c a v tr , th i ti t…) và nh n th c v con ng i (b n tính, c th con ng i, phong
t c…); còn xét theo m c đ thì bao g m nh n th c khái quát, nh n th c chuyên sâu và nh n
th c c m tính.
- V n hoá t ch c c ng đ ng: xét theo đ i t ng t ch c thì bao g m v n hoá t ch c
đ i s ng t p th (nông thôn, qu c gia, đô th ) và v n hoá t ch c đ i s ng cá nhân (tín
ng ng, phong t c, giao ti p).
- V n hoá ng x : xét theo đ i t ng ng x thì bao g m ng x v i môi tr ng t
nhiên (t n d ng môi tr ng, ng phó v i môi tr ng) và ng x v i môi tr ng x̃ h i (giao
l u và ti p bi n v n hoá, ng phó v i các dân t c v quân s , chính tr , ngo i giao…).
M t đi u b t h p lý là trong h th ng v n hoá c a Joël Bonnemaison, không gian đ a
lý c ng đ c xem là m t y u t c u thành h th ng. Trong khi đó, ai c ng bi t r ng không
gian đ a lý, tuy có th b bi n đ i b i con ng i, nh ng c b n thu c v gi i t nhiên, là cái
n n mà trên đó các h th ng v n hoá t n t i và v n đ ng. M t khác, trong các y u t c u
thành h th ng v n hoá c a Joël Bonnemaison, không có ch dành cho ch th v n hoá là các
c ng đ ng ng i. ây là m t thi u sót r t s đ ng, vì khác v i các h th ng c a t nhiên v n
t sinh t di t, h th ng v n hoá không th hình thành, không th v n hành n u không có con
ng i. Con ng i t n d ng t nhiên đ làm ra v n hoá, v n hoá l i góp ph n cùng v i t
nhiên đ làm nên con ng i. V y con ng i không t n t i bên ngoài v n hoá, v n hoá c ng
không t n t i n i không có con ng i.
T ng t , trong h th ng v n hoá c a Tr n Ng c Thêm, c ng không có ch cho ch
th c a v n hoá là các c ng đ ng ng i, các t c ng i. Thay cho v trí c a con ng i, chi m
ch

trung tâm h th ng v n hoá c a Tr n Ng c Thêm là y u t “lo i hình v n hoá”, bao
g m hai lo i hình c b n là du m c - nông nghi p, và hai lo i hình trung gian. Theo đó, lo i
hình v n hoá quy t đ nh n i dung và tính ch t c a h th ng v n hoá. Hai h th ng v n hoá
thu c v hai lo i hình đ i l p v i nhau thì b n thân chúng và các y u t c a chúng luôn luôn

5


đ i l p v i nhau. Không khó đ nh n ra tính ch t quy t đ nh lu n, tiên nghi m và áp đ t c a
h th ng này.
Tr c tình hình đó, trong quá trình gi ng d y, biên so n giáo trình, h ng d n lu n
v n lu n án, chúng tôi đã th nghi m m t cách ti p c n h th ng khác, ph i h p v i cách ti p
c n đ a v n hoá đ xem xét các h th ng v n hoá.
Theo cách ti p c n c a chúng tôi, h th ng v n hoá đ c xem là m t h th ng có ba
y u t : ch th v n hoá, ho t đ ng v n hoá, đ c tr ng v n hoá. N m v trí trung tâm c a h
th ng là ch th ho c các ch th v n hoá, vì đó chính là y u t quan tr ng nh t quy t đ nh
n i dung c a các ho t đ ng v n hoá và các đ c tr ng c a toàn h th ng. Phân b xung quanh
là các ho t đ ng v n hoá và đ c tr ng v n hoá. Ho t đ ng v n hoá bao g m hai lo i: v n hoá
phi v t th là lo i ho t đ ng g n ch t v i ch th v n hoá và t ng đ i khó bi n đ i d i tác
đ ng c a môi tr ng v n hoá; v n hoá v t th là lo i ho t đ ng d bi n đ i h n d i tác đ ng
c a môi tr ng v n hoá.
Gi a ba y u t này có m i quan h t ng tác hai chi u, t ng y u t v a tác đ ng v a
ch u tác đ ng c a hai y u t kia. Quan h t ng tác gi a các y u t c ng bao g m hai lo i:
gi i h n l n nhau, và b sung, ph i h p v i nhau. S b sung, ph i h p v i nhau gi a các
y u t t o ra n ng l c t thân ti n hoá c a t ng y u t và toàn h th ng. N u nh đã ph i h p
v i nhau r i mà các y u t v n không th a mãn đ c nhu c u, thì ch th v n hoá s vay
m n, sao ph ng t môi tr ng v n hoá và n n v n hoá khác, đào th i d n nh ng y u t ít
hi u n ng. Nói cách khác, ch th v n hoá là y u t quy t đ nh kh n ng v n đ ng và bi n
đ i c a toàn h th ng. Ch th v n hoá m nh thì l c h ng tâm và tính c đ nh c a h th ng
t ng lên. Ch th v n hoá y u thì l c ly tâm và tính kh bi n c a h th ng t ng lên.

H th ng v n hoá y t n t i trong m t môi tr ng v n hoá, đ c c u thành t hai
nhân t : không gian v n hoá, giao l u ti p bi n v n hoá. Vì v y, n i dung và xu h ng bi n
đ i c a h th ng v n hoá không ch ph thu c vào các y u t bên trong h th ng, mà còn ph
thu c vào n i dung và s bi n đ i c a các nhân t bên ngoài, thu c v môi tr ng v n hoá.
V m t này, cách ti p c n thiên v đ ng đ i (synchronic) theo quan đi m h th ng đ c b
sung m t cách hi u qu b i cách ti p c n thiên v l ch đ i (diachronic) theo quan đi m đ a
v n hoá. Theo đó, s hình thành và bi n đ i c a các h th ng v n hoá t c ng i, v n hoá
vùng… tr c h t b t ngu n t hai nhân t là đi u ki n đ a lý t nhiên và đi u ki n giao l u
v n hoá. Tính ch t t nh t i hay n ng đ ng, bi n đ i ch m ch p hay nhanh chóng, m c đ bi n
đ i ít hay nhi u c a h th ng v n hoá, đ u ph thu c vào s bi n đ ng c a hai nhân t y.

6


Môăhìnhăh ăth ngăv năhoá

Nh v y, các y u t sau đây đ u thu c v h th ng v n hoá:
(1) Ch th v n hoá: bao g m các t c ng i, các c ng đ ng ng i c trú trong m t
không gian v n hoá và có các ho t đ ng v n hoá, truy n th ng v n hoá góp ph n làm nên các
đ c tr ng v n hoá c a không gian y. Vì là y u t chi ph i các ho t đ ng v n hoá và đ c
tr ng v n hoá nên trong h th ng v n hoá, ch th v n hoá là y u t trung tâm. Và vì v y, h
th ng v n hoá luôn luôn là m t h th ng có trung tâm, khác v i m t s h th ng không có
trung tâm c a gi i t nhiên. Các thu c tính c a ch th v n hoá g m có: thành ph n t c
ng i, giai c p, t ng l p xã h i, h c v n, ngh nghi p, th gi i quan, nhân sinh quan, tâm lý,
tính cách, l i s ng, đ o đ c, v.v.
(2) Ho t đ ng v n hoá: bao g m các l nh v c ho t đ ng th c ti n khác nhau c a ch
th v n hoá, giúp cho ch th v n hoá sinh t n và phát tri n, nh v n hoá m u sinh, v n hoá
m th c, v n hoá trang ph c, v n hoá c trú, v n hoá giao thông, v n hoá ki n trúc, v n hoá
t ch c c ng đ ng, v n hoá tín ng ng, v n hoá phong t c, v n hoá l h i, v n hoá ngh
thu t, v n hoá giao ti p, v n hoá chính tr , v n hoá quân s , v n hoá ngo i giao, v.v. Tuy đa

d ng nh ng các ho t đ ng v n hoá này đ u có th quy thu c vào hai nhóm: v n hoá v t th
(tangible) và v n hoá phi v t th (intangible), nh cách phân lo i c a t ch c UNESCO ph
bi n hi n nay. Ho t đ ng v n hoá c a các ch th v n hoá là y u t tr c ti p t o ra các đ c
tr ng v n hoá cho toàn h th ng.
(3)
c tr ng v n hoá: bao g m nh ng bi u hi n v n hoá có tính đ c tr ng c a h
th ng v n hoá, là k t qu tr c ti p c a các ho t đ ng v n hoá. D i s tác đ ng c a các nhân
t không gian v n hoá, giao l u ti p bi n v n hoá và đ c bi t là truy n th ng v n hoá c a các
ch th v n hoá, m t s thành ph n ho c n i dung nào đó c a ho t đ ng v n hoá s tr nên
7


n i tr i, khi n cho toàn h th ng v n hoá có m t b n s c riêng, đ c tr ng riêng, phân bi t
đ c v i nh ng h th ng v n hoá khác.
Các y u t sau đây đ u thu c v môi tr

ng v n hoá:

(1) Không gian v n hoá: bao g m ph m vi không gian và đi u ki n đ a lý t nhiên
c a không gian n i ch th v n hoá ti n hành các ho t đ ng v n hoá đ sinh t n và phát tri n.
Không gian v n hoá là nhân t góp ph n làm hình thành đ c tr ng v n hoá c a h th ng. S
bi n đ i c a không gian v n hoá s kéo theo s bi n đ i t ng ng c a ch th v n hoá, ho t
đ ng v n hoá và đ c tr ng v n hoá c a toàn h th ng. Các y u t h p thành không gian v n
hoá g m có ph m vi lãnh th , các đi u ki n đ a hình, th nh ng, khí h u, thu v n, sinh
thái, nh ng bi n đ i môi tr ng, v.v., có liên quan đ n ho t đ ng v n hoá c a con ng i.
(2) Giao l u ti p bi n v n hoá: bao g m các quan h giao l u và ti p bi n v n hoá
gi a các ch th v n hoá v i nhau và v i bên ngoài, d n đ n k t qu là s ti p thu nh ng y u
t v n hoá ngo i sinh và bi n đ i nh ng y u t v n hoá n i sinh. Quan h giao l u ti p bi n
v n hoá giúp gi i thích s bi n đ i c a ch th v n hoá, ho t đ ng v n hoá và đ c tr ng v n
hoá c a h th ng.

Nói tóm l i, theo chúng tôi, m t trong nh ng cách ti p c n phù h p nh t đ i v i h
th ng v n hoá là cách ti p c n ph i h p gi a quan đi m h th ng v i quan đi m đ a v n hoá.
Theo đó, n i dung và s bi n đ i c a h th ng v n hoá không ch ph thu c vào n i dung và
s bi n đ i c a các y u t bên trong h th ng mà c các nhân t bên ngoài thu c v môi
tr ng v n hoá. Do đó, đ có th nh n th c h th ng v n hoá m t cách th u đáo, c n ph i
xem xét t t c các y u t h p thành, m i quan h gi a các y u t h p thành h th ng, và m i
quan h gi a h th ng v i môi tr ng v n hoá.
TP. H Chí Minh, 9/11/2012.

1.
2.
3.

4.
5.
6.

7.

8.

TÀIăLI UăTHAMăKH O
Bonnemaison, Joël (2009), “S h i sinh c a m t cách ti p c n v n hóa”, Nguy n Thanh
Tùng d ch, Nguy n V n Hi u hi u đính, www.vanhoahoc.edu.vn, 23/05/2009.
H Chí Minh (2000), H Chí Minh toàn t p, t p 3, 1930-1945, xu t b n l n th hai. Hà
N i: NXB Chính tr Qu c gia.
Lévi-Strauss, Claude (1996), Ch ng t c và L ch s , UNESCO xu t b n n m 1952, NXB
Denoel tái b n n m 1987, b n d ch c a Huy n Giang. Hà N i: H i Khoa h c L ch s Vi t
Nam.
Lý Tùng Hi u & Nguy n V n Hu (2008b), “Các khuynh h ng nghiên c u v n hoá qua

ngôn ng ”, www.vanhoahoc.edu.vn.
Morin, Edgar (1996), “M t ph ng th c t duy m i”, T p chí Ng i đ a tin UNESCO,
s 2/1996.
Morin, Edgar (2009), Nh p môn t duy ph c h p, nguyên b n ti ng Pháp Introduction à
la pensée complexe, Éditions du Seuil, 2005, b n d ch Chu Ti n Ánh & Chu Trung Can,
NXB Tri th c.
Ph m
c D ng (2011), “V n hoá, đ i t ng v n hoá và ph ng pháp nghiên c u liên
ngành”, báo cáo chuyên đ t i Khoa V n hoá h c, Tr ng i h c V n hoá TP. H Chí
Minh, www.vanhoahoc.edu.vn, 9/9/2011.
Sapir, Edward (2000), Ngôn ng : D n lu n vào vi c nghiên c u ti ng nói; nguyên tác
ti ng Anh Language: An introduction to the study of speech, New York: Harcourt Brace,
1921; b n d ch c a V ng H u L . TP. H Chí Minh: Tr ng i h c Khoa h c Xã h i
và Nhân v n, i h c Qu c gia TP. H Chí Minh.
8


9. Saussure, Ferdinand de (1973), Giáo trình ngôn ng

10.
11.
12.
13.
14.
15.

h c đ i c ng; nguyên tác ti ng
Pháp Cours de linguistique générale, Charles Bally và Albert Sechehayye so n, xu t b n
l n đ u n m 1916, Paris: NXB Payot, in l n th 5, 1955; b n d ch c a T Ngôn ng h c
Khoa Ng v n i h c T ng h p Hà N i. Hà N i: NXB Khoa h c Xã h i.

Tr n Ng c Khánh (2011), “M y c s ti p c n lý thuy t nghiên c u v n hóa”,
www.vanhoahoc.edu.vn, 04/09/2011.
Tr n Ng c Thêm (1999), C s v n hoá Vi t Nam, tái b n l n th 2, NXB Giáo d c.
Tr n Ng c Thêm (2004), Tìm v b n s c v n hoá Vi t Nam. Cái nhìn h th ng - lo i
hình, in l n th 4. TP. HCM: NXB Thành ph H Chí Minh.
Tr n Qu c V ng (1998), Vi t Nam cái nhìn đ a v n hoá, Hà N i: NXB V n hoá Dân t c
& T p chí V n hoá Ngh thu t.
Tr n Qu c V ng ch biên (1998), C s v n hoá Vi t Nam, NXB Giáo d c.
Tr n Qu c V ng (2003), V n hoá Vi t Nam tìm tòi và suy ng m, NXB V n h c.

Tómăt t

V NăHOÁăVÀăH TH NGăV NăHOÁ
Khái ni m “v n hoá” (culture) tr thành thu t ng khoa h c t th k XIX, nh ng
nhi u nhà khoa h c không đ c p đ n tính h th ng khi đ nh ngh a thu t ng này. Th t ra, đ
cho m t t p h p v n hoá tr thành h th ng, nó ph i h i đ m t s đi u ki n: quan h t ng
tác gi a các y u t ; giá tr trong h th ng c a các y u t ; giá tr c a h th ng; quan h gi a h
th ng v i môi tr ng.
V n d ng cách ti p c n ph i h p gi a quan đi m h th ng v i quan đi m đ a v n hoá
và xem xét u khuy t c a m t s mô hình h th ng v n hoá hi n có, tác gi đ ngh m t mô
hình h th ng v n hoá g m ba y u t : ch th v n hoá, ho t đ ng v n hoá, đ c tr ng v n hoá.
Trong đó, n m v trí trung tâm c a h th ng là ch th ho c các ch th v n hoá - y u t
quan tr ng nh t quy t đ nh n i dung c a các ho t đ ng v n hoá và các đ c tr ng c a toàn h
th ng. Phân b xung quanh là các ho t đ ng v n hoá và đ c tr ng v n hoá.

Summary

CULTURE AND CULTURAL SYSTEM
The concept of "culture" has became a scientific term since the nineteenth century,
but many scientists did not consider the concept as system. In fact, in order for a set of culture

back into the system, it must meet certain conditions: the interaction between the elements;
value of the elements in the system; worth of the system; relation between the system with
environment.
Applying a coordinated approach between system perspective with a view of cultural
geology, and considering advantages and shortcomings of some existing cultural system
model, the author proposes a cultural system model consists of three elements : the subject of
culture, cultural activities, cultural characteristics. In particular, is located in the heart of the
system is the subject or subjects of culture - the most important factor determining the
content of the cultural activities and the characteristics of the whole system. Distributed
around are the cultural activities and cultural characteristics.

9


H tên tác gi : LÝăTỐNGăHI U
Ngày và n i sinh: 13/6/1958, Sài Gòn
H c hàm, h c v : Ti n s
Ch c v , c quan công tác: Gi ng viên chính, Khoa V n hoá h c, Tr ng i h c Khoa h c
Xã h i và Nhân v n,
i h c Qu c gia TP. H Chí Minh, 12 inh Tiên Hoàng, qu n 1,
TP.HCM.
a ch nhà riêng: 392/8/110 Cao Th ng, P.12, Q.10, TP. H Chí Minh.
i n tho i: 0909.530.241
Email:

10


11



12


13


14


15


16



×