Tải bản đầy đủ (.docx) (121 trang)

Bảo vệ quyền con người trong bốn công ước geneva về việc bảo hộ nạn nhân chiến tranh luận văn ths luật

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (399.89 KB, 121 trang )

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN PHƯƠNG NHUNG

BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG BỐN CÔNG ƯỚC
GENEVA VỀ VIỆC BẢO HỘ NẠN NHÂN CHIẾN TRANH
Chuyên ngành: Pháp luật về quyền con người
Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS. TS. NGUYẾN BÁ DIẾN

HÀ NỘI - 2015


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng
tôi. Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ
công trình nào khác. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn
đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực. Tôi đã hoàn thành tất
cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo
quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để
tôi có thể bảo vệ Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Phương Nhung



MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các từ viết tắt
MỞ ĐẦU........................................................................................................................................ 1
Chương 1: TỔNG QUAN VỀ BỐN CÔNG ƯỚC GENEVA VỀ BẢO
HỘ NẠN NHÂN CHIẾN TRANH VÀ QUYỀN CON NGƯỜI..............9
1.1.

Nhận thức về quyền con người............................................................................... 9

1.1.1. Khái niệm về quyền con người................................................................................ 9
1.1.2. Tính cấp thiết bảo vệ quyền con người trong bối cảnh xung đột
vũ trang......................................................................................................................... 11
1.2.

Khái quát chung về bốn Công ước Geneva..................................................... 15

1.2.1. Khái niệm về bốn Công ước Geneva.................................................................. 15
1.2.2. Lịch sử hình thành và phát triển của bốn Công ước Geneva.....................18
1.2.3. Đặc điểm, vai trò, của bốn Công ước Geneva................................................. 25
1.2.4. Phạm vi áp dụng của bốn Công ước Geneva................................................... 32
Chương 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA BỐN CÔNG ƯỚC
GENEVA VỀ VIỆC BẢO HỘ NẠN NHÂN CHIẾN TRANH..............36
2.1.

Các nguyên tắc chung.............................................................................................. 36


2.2.

Bảo hộ đối với những người tham chiến.......................................................... 38

2.2.1. Bảo vệ những người bị thương, bị ốm, bị đắm tàu........................................ 38
2.2.2. Bảo vệ tù binh.............................................................................................................. 43
2.2.3. Lính đánh thuê............................................................................................................. 52
2.3.

Bảo hộ đối với những đối tượng dân sự........................................................... 55

2.3.1. Bảo vệ các nhân viên y tế, đơn vị y tế và phương tiện vận chuyển
y tế.................................................................................................................................. 55
2.3.2. Bảo vệ các nhân viên tôn giáo............................................................................... 60


2.3.3. Bảo vệ thường dân..................................................................................................... 62
2.3.4. Bảo vệ những đối tượng đặc biệt trong xung đột vũ trang (phụ
nữ, trẻ em, phụ nữ có thai).................................................................................... 66
2.4.

Các biện pháp bảo đảm tính hiệu lực, hiệu quả trong việc
thực thi các quy định của bốn Công ước Geneva và hai Nghị
định thư bổ sung........................................................................................................ 67

2.4.1. Các biện pháp quốc gia............................................................................................ 67
2.4.2. Trách nhiệm của một số quốc gia bảo hộ, tổ chức trong việc hỗ
trợ và bảo vệ nạn nhân chiến tranh.................................................................... 68
2.4.3. Xử lý vi phạm cá nhân bằng chế quy chế của cơ quan xét xử hình

sự quốc tế..................................................................................................................... 72
2.5.

Đánh giá tính hiệu quả về các quy định bảo vệ quyền con
người của nạn nhân chiến tranh........................................................................... 73

Chương 3: THỰC TRẠNG THỰC THI VIỆC BẢO VỆ QUYỀN
CON NGƯỜI TRONG BỐN CÔNG ƯỚC GENEVA VÀ GIẢI
PHÁP KIẾN NGHỊ ĐỀ XUẤT........................................................................... 75
3.1.

Nội luật hóa bốn Công ước Geneva và hai Nghị định thư bổ
sung vào pháp luật quốc gia.................................................................................. 75

3.2.

Thực trạng thực thi việc bảo vệ quyền con người trong bốn
Công ước Geneva và hai Nghị định thư bổ sung.......................................... 80

3.2.1. Việc tuyên truyền phổ biến, giáo dục nội dung bốn Công ước
Geneva và hai Nghị định thư bổ sung............................................................... 80
3.2.2. Thực tiễn bảo vệ quyền con người trong xung đột vũ trang...................... 82
3.2.3. Nguyên nhân của tồn tại phổ biến vi phạm nhân quyền trong
chiến tranh................................................................................................................... 96
3.3.

Giải pháp để nâng cao tính hiệu quả trong việc thực thi bảo vệ
quyền con người trong bốn Công ước Geneva và hai Nghị định
thư bổ sung................................................................................................................ 101


KẾT LUẬN.............................................................................................................................. 106
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO...................................................................... 109


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
HRW

Human rights watch

ICC

International criminal court

ICRC

International committee of the Red Cross

IHL

International humanitarian law

LHQ

Liên Hợp Quốc


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Khi lật lại từng trang trong cuốn sách “Không thể chuộc lỗi” – một cuốn
sách (hồi ký) về cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam của bác sĩ, cựu chiến

binh người Mỹ – Allen Hassan thì nỗi ám ảnh kinh hoàng và đáng sợ về chiến
tranh lại ùa về trong tôi. Tôi vẫn nhớ như in những cảnh tượng hàng ngày, hàng
giờ trẻ em bị khiêng tới bệnh viện do thương tích mà tác giả miêu tả:“Tôi chú
ý đến những bàn tay ủ rũ dọc theo thành cáng. Những bàn tay đu đưa này như
muốn đặt câu hỏi: Tại sao? Tại sao lại là cháu? Cháu đã làm gì sai nào?” [2].
Đằng sau đó là nỗi đau của người bố, người mẹ, người ông, người bà bị
mất con, mất cháu, nỗi đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần luôn giằng xé trong
tâm khảm cả những người chết và người đang sống. Và hơn thế, trẻ em lẽ ra cái
tuổi còn “ẵm ngửa đến khoảng 5 tuổi” thì phải được ăn, ngủ, vui chơi bên gia
đình, được tận hưởng cuộc sống tươi đẹp và hạnh phúc, được cảm nhận hơi thở
của hòa bình và tình yêu thương nhưng chiến tranh đã cướp đi sự ngây thơ, hồn
nhiên trong đôi mắt, thậm chí còn chưa hiểu chuyện gì đang diễn ra, chưa nhận
thức được thế giới xung quanh đã phải chịu cảnh bị thương tật đầy mình, thậm
chí vĩnh viễn không bao giờ có quyền được sống, mà vốn dĩ tạo hóa đã ban cho
bất cứ một người nào khi sinh ra vì đơn giản họ là con người. Người bác sỹ viết
cuốn sách này đã rơi vào tình trạng trầm cảm khi phải chứng kiến thảm cảnh
vào cuối tháng 05/1968:
Hình ảnh hàng chục thi thể trẻ em chết thảm thương ghi sâu
vào tâm não tôi. Khi những đứa trẻ này chết một cách lặng lẽ, há hốc
miệng ra thở rồi yếu ớt giãy giụa giã từ cuộc đời, hết bé này đến bé
khác, tôi đã tự hỏi có thể nào chuộc được lỗi lầm cho một cuộc thảm
sát ghê rợn như thế [2].

1


Có thể nói, chiến tranh mang lại nỗi đau tuyệt vọng cho con người và cả
nỗi ám ảnh trong tâm thức của những người chứng kiến nó. Xét theo cái nhìn
nhân quyền, chiến tranh tước bỏ quyền làm người tự nhiên, và rất rất nhiều
quyền cơ bản lẽ ra trong thời bình con người được hưởng. Như một thực tế,

chiến tranh khiến cho bản chất con người bị biến dạng, mà trong rất nhiều
trường hợp, họ không được coi là một con người. Khi không được tôn trọng
giống như một con người, thì đương nhiên con người nói chung sẽ bị giết, bị
tra tấn một cách vô nhân đạo và phi nhân tính.
Chúng ta không thể không nhắc tới tội ác của Mỹ trong chiến tranh Việt
Nam với những vi phạm nghiêm trọng về nhân quyền như tra tấn dã man, hạ
độc tù binh, tấn công không có sự phân biệt giữa binh lính và thường dân, thả
chất độc dioxin gây ra sự dị dạng cho thế hệ thứ hai, thứ ba… Tội ác của chúng
để lại hậu quả nặng nề sau khi chiến tranh kết thúc: con mất cha, vợ mất chồng,
mẹ mất con, một số trở về mang thương tật và nỗi đau thể xác tinh thần suốt
đời, đặc biệt thế hệ thứ hai, thứ ba bị dị dạng mất đi những quyền con người cơ
bản mà vốn dĩ tạo hóa đã ban tặng cho họ.
Ngày nay, mặc dù Liên Hợp Quốc đã ra đời nhằm ngăn chặn nguy cơ
của cuộc chiến tranh giữa các nước, nhưng chiến tranh vẫn diễn ra như một
quy luật khách quan với những vũ khí sát thương ngày càng hiện đại như chiến
tranh Iraq với Mỹ, các hành vi giết người vô nhân đạo của nhà nước Hồi giáo
tự xưng IS như chặt đầu con tin, cưỡng hiếp phụ nữ, bắt ép trẻ em vào xung đột
vũ trang một cách có hệ thống… đã và đang cản trở những nỗ lực bảo vệ
quyền con người của một số nhóm người trong chiến tranh.
Một điều không thể phủ nhận đó là các quyền cơ bản của con người lẽ ra
họ được hưởng trong thời bình bị tước bỏ, thu hẹp và nhiều trường hợp quyền
lợi không được bảo vệ như quyền sống, quyền được hưởng một cuộc sống hòa
bình, quyền không bị tra tấn, quyền tự do đi lại, quyền được xét xử

2


công bằng… Với ý nghĩa nhằm hạn chế những thiệt hại khủng khiếp và bảo vệ
một số nhóm người cụ thể trong chiến tranh – Luật Nhân đạo quốc tế nói
chung và Luật Geneva nói riêng ra đời.

Chính vì thế, tác giả chọn đề tài “Bảo vệ quyền con người trong bốn
Công ước Geneva về việc bảo hộ nạn nhân chiến tranh” làm đề tài luận văn
thạc sỹ của mình, nhằm giới thiệu một cái nhìn tổng quan về các quy định
trong Luật Geneva về việc bảo hộ nạn nhân chiến tranh và đánh giá việc bảo vệ
các quyền con người ở mức độ như thế nào, đồng thời, chứng minh sự cần thiết
và tầm quan trọng của Luật Geneva.
Thông qua đó, luận văn góp phần khỏa lấp một khoảng trống trong
nghiên cứu khoa học về vấn đề bảo vệ các quyền của con người trong luật
Nhân đạo quốc tế – một đề tài khá mới mẻ ở Việt Nam hiện nay.
2. Tình hình nghiên cứu
Mặc dù khái niệm về Luật Nhân đạo quốc tế nói chung và Luật Geneva
nói riêng cũng như khái niệm quyền con người không phải là những khái niệm
mới mẻ nhưng do tính phức tạp và tính thực tiễn mang tính quốc tế nên vấn đề
này trong nghiên cứu khoa học rất mới mẻ, có rất ít tác giả nghiên cứu về đề tài
này. Phần lớn các tài liệu, các công trình quốc tế trong nước đi theo hướng
nghiên cứu một cách độc lập về Luật Geneva và quyền con người. Có thể kể
đến các công trình tiêu biểu sau:
- Cuốn: The relationship between international humanitarian law and
human rights law in armed conflict của tập thể tác giả Oona A. Hathaway,
Rebecca Crootof, Philip Levitz, Haley Nix, William Perdue, Chelsea Purvis,
Julia Spiege.Tài liệu này nói về mối quan hệ giữa Luật Nhân quyền quốc tế và
Luật Nhân đạo quốc tế trong đó một số quyền như quyền được sống, quyền tự
do biểu đạt, lập hội, di chuyển… có mâu thuẫn nhau khi chiến tranh xảy ra.

3


- Cuốn: Nghiên cứu về pháp luật tập quán Luật Nhân đạo quốc tế: Góp
phần vào việc hiểu biết và tôn trọng quy tắc luật trong xung đột vũ trang của
tác giả Jean – Marie Henckaerts, NXB Cambridge University Press. Tài liệu

này giải thích nguyên nhân dẫn đến việc nghiên cứu về pháp luật tập quán
Nhân đạo quốc tế mà ICRC tiến hành vừa qua theo yêu cầu của Hội nghị quốc
tế Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ, vai trò của luật tập quán Nhân đạo quốc
tế trong trường hợp xung đột vũ trang xảy ra.
- Cuốn: Không thể chuộc lỗi của tác giả Allen Hassan - một bác sĩ, cựu
chiến binh người Mỹ, NXB Tuổi Trẻ. Tài liệu này ghi chép một cách chi tiết tội
ác của quân đội Mỹ trong chiến tranh Việt Nam như giết dân thường mà không
có sự phân biệt giữa binh lính và thường dân, trẻ em bị giết một cách thương
tâm và sự nỗ lực của một bác sỹ lương y đối với nạn nhân chiến tranh đồng
thời thể hiện nỗi bất lực trước những xác chết không đếm nổi do tội ác của
binh lính Mỹ gây ra.
- Cuốn: Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người của các tác
giả Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng đồng chủ biên, NXB
Đại học Quốc gia Hà Nội (2011). Tài liệu này cung cấp một khối lượng kiến
thức trọng tâm về pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về quyền con người,
nhằm đưa đến cho người đọc sự hiểu biết toàn diện về vấn đề rất rộng lớn và
phức tạp này.
- Cuốn: Hỏi đáp về quyền con người của Trung tâm nghiên cứu Quyền
con người và Quyền công dân thuộc khoa Luật – ĐHQGHN, NXB Đại học
Quốc gia Hà Nội. Tài liệu này cung cấp những nội dung cơ bản nhất về vấn đề
quyền con người ở quốc tế và Việt Nam.
- Cuốn: Các văn kiện cơ bản về Luật Nhân đạo quốc tế của Trung tâm
nghiên cứu quyền con người thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
NXB Lí luận chính trị. Tài liệu này tổng hợp lại tất cả các văn kiện quốc tế liên
quan đến bảo vệ quyền con người trong xung đột vũ trang.
4


- Cuốn: Luật Nhân đạo quốc tế - Những nội dung cơ bản của Trung tâm
nghiên cứu quyền con người thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,

NXB Lí luận chính trị. Tài liệu này truyền tải những nội dung cơ bản nhất về
bảo vệ quyền con người trong chiến tranh bao gồm những nhóm người thuộc
đối tượng được bảo vệ cũng như quy định giới hạn việc sử dụng vũ khí hạt
nhân, vũ khí hiện đại khác nhằm hạn chế được thiệt hại xảy ra đồng thời tránh
xảy ra thương vong không cần thiết.
- Cuốn: Thẩm quyền của Tòa án Hình sự quốc tế và vấn đề gia nhập
của Việt Nam, luận án Tiến sỹ Luật học của tác giả Nguyễn Thị Xuân Sơn, tài
liệu này phân tích rõ thẩm quyền của Tòa án Hình sự quốc tế, nêu ra những
khó khăn và thuận lợi khi Việt Nam gia nhập Tòa án Hình sự quốc tế.
3. Mục đích, nhiệm vụ của luận văn
3.1. Mục đích
Mục đích của luận văn là đưa ra cái nhìn tổng quát những vấn đề cơ bản
của Luật Geneva về nguồn gốc ra đời, quá trình hình thành, đặc điểm… Đồng
thời, tác giả đi tìm câu trả lời tại sao lại phải bảo vệ quyền con người trong
chiến tranh, tại sao việc bảo vệ nhân quyền trong chiến tranh là vấn đề cấp
thiết trong giai đoạn hiện nay. Hiện tại, Luật Geneva đã có những nguyên tắc,
quy định bảo vệ nhóm người nhất định trong chiến tranh như thế nào. Qua đó,
tác giả hiểu được sâu sắc các quy định của pháp luật, đồng thời đánh giá được
các quy định của Luật Geneva đã thực sự trở thành một khung pháp lý bảo vệ
có hiệu quả nhân quyền trong chiến tranh hay chưa hay chỉ dừng lại
ở trên lí thuyết. Mặt khác, tác giả muốn tìm tòi để có những nhận thức sâu sắc
về thực trạng về thực hiện quyền con người trong chiến tranh ở mức độ như thế
nào, và lí do tại sao lại còn nhiều tình trạng vi phạm nhân quyền trong chiến
tranh đến như vậy. Cuối cùng, tác giả trình bày một số kiến nghị, giải pháp
nhằm giảm thiểu tối đa các thiệt hại về người và của trong chiến tranh.

5


3.2. Nhiệm vụ

Để thực hiện được mục đích nói trên, luận văn sẽ giải quyết những
nhiệm vụ sau:
- Làm rõ những vấn đề cơ bản nhất về Luật Geneva và quyền con
người, quy chiếu những quy định trong Luật Geneva dưới lăng kính nhân
quyền, trình bày tính cấp thiết phải bảo vệ nhân quyền trong chiến tranh, đồng
thời, nêu ra việc quyền con người bị thu hẹp trong chiến tranh so với thời bình
để làm rõ thêm tính cấp thiết phải bảo vệ nhân quyền trong chiến tranh.
- Làm rõ cơ chế bảo vệ quyền con người trong Luật Geneva với những
nội dung lớn bao gồm: các nguyên tắc chung về bảo vệ quyền con người trong
Luật Geneva, bảo hộ với những người tham chiến, bảo hộ đối với những đối
tượng dân sự, các biện pháp nhằm hỗ trợ thúc đẩy hoạt động bảo vệ nhân
quyền trong chiến tranh, đồng thời, tác giả đưa ra những đánh giá và xem xét
các quy định của luật về bảo vệ quyền lợi của họ.
- Làm rõ thực trạng thực thi việc bảo vệ quyền con người khi xảy ra
xung đột vũ trang, lí giải nguyên nhân tại sao vẫn còn tình trạng vi phạm phổ
biến quyền con người trong chiến tranh, đồng thời, tác giả đưa ra những giải
pháp kiến nghị.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn
Đối tượng nghiên cứu là quyền của nhóm người được Luật Geneva bao
gồm: những người bị thương, bị ốm, bị đắm tàu, thường dân, tù binh, lính đánh
thuê, nhân viên y tế, nhân viên tôn giáo và một số đối tượng khác.
Phạm vi nghiên cứu: một số nước ở khu vực Trung Đông đang xảy ra
xung đột mạnh mẽ như Syria, Iraq, Pakistan, một số cuộc chiến tranh mà Hoa
Kỳ là một bên tham chiến như chiến tranh Việt Nam – Hoa Kỳ, Hoa Kỳ – Iraq,
Hoa Kỳ – Afganistan.

6


5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa
Mác-Lênin (duy vật biện chứng và duy vật lịch sử), các quan điểm của Đảng
Cộng sản, Nhà nước Việt Nam và của Liên Hợp Quốc về quyền con người. Các
phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng trong luận văn bao gồm: khảo
cứu tài liệu, phân tích – tổng hợp, thống kê, so sánh. Các cách tiếp cận của luận
văn bao gồm: cách tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA), nhân học văn
hóa, dân tộc học, triết học, chính trị học và luật học.
6. Những nét mới của luận văn
Ở Việt Nam hiện mới chỉ có một vài nghiên cứu về Luật Nhân đạo quốc
tế bằng việc liệt kê các văn kiện hoặc tóm tắt những nội dung cơ bản hoặc chỉ
là những thống kê thiệt hại về người trong chiến tranh với sự lên án chiến tranh
gay gắt mà chưa có nghiên cứu nào chuyên sâu về nhân quyền trong chiến
tranh. Vì thế, luận văn này góp phần bổ sung, khỏa lấp khoảng trống trong
nghiên cứu về nhân quyền trong chiến tranh.
7. Kết quả nghiên cứu và ý nghĩa của luận văn
Luận văn cung cấp một cái nhìn tổng quan về Luật Geneva dưới lăng
kính nhân quyền, phân tích, làm rõ tính hiệu quả của Luật Geneva trong việc
bảo vệ các quyền cơ bản nhất của con người khi chiến tranh mang tính quốc tế
hoặc không mang tính chất quốc tế xảy ra. Đồng thời tác giả cũng đánh giá
được thực tiễn thực thi Luật Geneva trong việc bảo vệ nhóm người cụ thể trên
thực tế như thế nào.
Bên cạnh đó, tìm ra nguyên nhân tại sao còn tồn tại tình trạng vi phạm
phổ biến nhân quyền trong chiến tranh, để từ đó đưa ra các giải pháp kiến nghị
nhằm thúc đẩy việc bảo vệ quyền con người trong chiến tranh. Đó chính là tính
mới của luận văn mà các công trình nghiên cứu hiện có ở Việt Nam chưa đề
cập một cách rõ ràng.

7



8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
kết cấu làm 3 chương như sau:
Chương 1. Tổng quan về bốn Công ước Geneva về bảo hộ nạn nhân
chiến tranh và quyền con người. Chương này cung cấp nhận thức chung về
quyền con người thông qua việc phân tích các khái niệm về quyền con người,
nêu ra tính cấp thiết phải bảo vệ quyền con người trong chiến tranh. Đồng thời,
tác giả đưa ra khái quát chung, khái niệm, lịch sử hình thành cũng như đặc
điểm, vai trò, phạm vi áp dụng của bốn Công ước Geneva và hai Nghị định thư
bổ sung.
Chương 2. Những nội dung cơ bản của bốn Công ước Geneva về việc
bảo hộ nạn nhân chiến tranh. Chương này làm rõ những nguyên tắc chung,
phân tích một cách cụ thể và chi tiết các quy định của pháp luật về bảo vệ
quyền con người trong xung đột vũ trang theo hai nhóm lớn bao gồm: bảo hộ
đối với những người tham chiến và bảo hộ đối với những đối tượng dân sự.
Đồng thời, tác giả trình bày những quy định của pháp luật về các biện pháp
đảm bảo tính hiệu lực, hiệu quả trong việc thực thi bốn Công ước Geneva. Cuối
cùng, tác giả đưa ra những nhận xét, đánh giá tính hiệu quả của các quy định về
bảo vệ quyền con người đối với những đối tượng được bảo vệ cũng như các
biện pháp đưa ra để nhằm đảm bảo thực hiện.
Chương 3. Thực trạng thực thi việc bảo vệ quyền con người trong bốn
Công ước Geneva và giải pháp kiến nghị, đề xuất. Chương này mở đầu bằng
việc đánh giá sự nội luật hóa nội dung bốn công ước vào pháp luật quốc gia và
đưa ra nhận xét chung. Đồng thời, tác giả đưa ra thực trạng nổi bật nhất về việc
thực thi trên thực tế việc bảo vệ quyền con người của bốn Công ước Geneva và
hai Nghị định thư bổ sung, từ đó, rút ra kết luận chung. Chương 3 kết thúc
bằng việc đưa ra nguyên nhân lí giải tại sao tồn tại thực trạng phổ biến đó, và
dựa trên cơ sở thực trạng, nguyên nhân, tác giả đề xuất những giải pháp nhằm
thúc đẩy phát triền nhân quyền trong chiến tranh.
8



Chương 1
TỔNG QUAN VỀ BỐN CÔNG ƯỚC GENEVA VỀ BẢO HỘ
NẠN NHÂN CHIẾN TRANH VÀ QUYỀN CON NGƯỜI
1.1. Nhận thức về quyền con người
1.1.1. Khái niệm về quyền con người
Quyền con người là một khái niệm khá rộng, vì thế, “mỗi một định
nghĩa được đưa ra tiếp cận ở một góc độ nhất định, hiện có gần 50 định nghĩa
về quyền con người” [21, tr.37]. Theo quan điểm của những người theo trường
phái tự nhiên thì cho rằng “nhân quyền là những quyền bẩm sinh, vốn có của
con người nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể sống như một con
người” [23, tr.22]. Điều này có nghĩa là, dù bạn là ai, bạn mang phong tục tập
quán, truyền thống văn hóa nào, bạn là người có chức sắc trong xã hội hay bạn
là công dân bình thường, thậm chí bạn thuộc nhóm người dễ bị tổn thương thì
không một chủ thể nào, kể cả nhà nước có quyền tước bỏ quyền con người bẩm
sinh, vốn có của con người như quyền sống, quyền được mưu cầu hạnh phúc,
quyền không bị phân biệt đối xử… Một định nghĩa khác của Văn phòng Cao
ủy Liên Hợp Quốc:
Quyền con người là những bảo đảm pháp lý phổ quát
(universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và nhóm
chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions)
làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép (entitlements) và tự
do cơ bản (fundamental freedoms) của con người [23, tr.21].
Điều này có nghĩa là mặc dù quyền con người là bẩm sinh vốn có nhưng
chắc chắn sẽ có sự vi phạm nếu không có những quy định của pháp

9



luật để phân định rạch ròi việc được làm gì và không được làm gì, đâu là hợp
pháp hay bất hợp pháp. Bởi vì mỗi con người khi sinh ra đều có những số phận
khác nhau, cuộc sống vốn dĩ đã không công bằng, có những người mới sinh ra
được học hành tử tế, thành đạt, có danh vọng nhưng có những người bị mất cha
mẹ, sống côi cút một mình, tương lai tăm tối, có những người bị tật nguyền
mãi mãi phải chịu số phận đáng thương, có những người nắm sức mạnh quyền
lực nhà nước trong tay, trong khi có những người chỉ là những người dân bình
thường. Điều này dẫn tới một tất yếu là xã hội lúc nào cũng phân chia giai cấp:
giai cấp nào nắm quyền lực về kinh tế thì nắm những quyền lực khác như: xâm
phạm quyền lợi của những giai cấp khác, nên nếu không có pháp luật thì quyền
con người nói chung và của nhóm yếu thế nói riêng trong xã hội rất dễ bị xâm
phạm.Vì thế quyền con người phải là những bảo đảm pháp lý phổ quát thì mới
bảo vệ nhân phẩm, thể chất, tinh thần cho con người. Như vậy, hai định nghĩa
về quyền con người được đưa ra ở các góc độ khác nhau nhưng đều có một
quan điểm chung đó là quyền con người là những giá trị cao quý, kết tinh từ
nền văn hóa của tất cả các dân tộc trên thế giới, nên cần thiết phải bảo vệ. Ở
Việt Nam, vấn đề nhân quyền hay khái niệm quyền con người “là những vấn
đề mới mẻ, tồn tại nhiều quan điểm khác nhau nhưng nhìn chung quyền con
người là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người được ghi nhận
và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế” [23,
tr.38].
Theo Luật Nhân quyền quốc tế, quyền của một con người có hai nhóm
quyền chính: (i) nhóm quyền dân sự, chính trị và (ii) nhóm các quyền kinh tế,
xã hội, văn hóa. Nhóm quyền dân sự và chính trị bao gồm các quyền: quyền
không bị phân biệt đối xử, được thừa nhận và bình đẳng trước pháp luật; quyền
sống; quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn

10



bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục; quyền được bảo vệ khỏi bị bắt làm nô lệ hay
nô dịch; quyền được bảo vệ khỏi bị bắt, giam giữ tùy tiện; quyền được đối xử
nhân đạo và tôn trọng nhân phẩm của người bị tước tự do; quyền về xét xử
công bằng; quyền tự do đi lại, cư trú; quyền được bảo vệ đời tư; quyền tự do
chính kiến, niềm tin, tín ngưỡng, tôn giáo; quyền tự do ý kiến và biểu đạt;
quyền kết hôn, lập gia đình và bình đẳng trong hôn nhân, quyền tự do lập hội,
quyền tham gia vào đời sống chính trị. Nhóm quyền kinh tế, văn hóa và xã hội
bao gồm: quyền được hưởng và duy trì tiêu chuẩn sống thích đáng; quyền làm
việc và hưởng thù lao công bằng, hợp lý; quyền được hưởng an sinh xã hội,
quyền được hỗ trợ về gia đình, quyền về sức khỏe, quyền được giáo dục.
1.1.2. Tính cấp thiết bảo vệ quyền con người trong bối cảnh xung đột vũ
trang
Thứ nhất, chiến tranh tất yếu gây ra nhiều mất mát, đau thương về con người
Theo số liệu của Bộ quốc phòng và một số tài liệu khác, trong chiến tranh thế
giới thứ nhất: 8 triệu binh sĩ bị chết, 15 triệu người bị thương nặng, trong đó 7
triệu người bị tàn phế suốt đời, đa số những người này lại đang ở độ tuổi thanh
xuân, lực lượng lao động chính. Chiến tranh còn gây ra nạn đói, bệnh tật và
dân thường cũng phải chịu thảm hoạ. Nếu kể cả dân thường thì chiến tranh thế
giới nhất đã gây thương vong cho khoảng 33 triệu người kể cả binh lính và dân
thường. Tác hại của chiến tranh thế giới hai còn lớn hơn nhiều với số lượng
hơn 60 triệu người chết trong đó: Liên Xô 27 triệu, Trung Quốc 13,5 triệu, Ba
Lan 6 triệu, Đức 7,3 triệu, Nhật 2,1 triệu, Nam Tư 1,6 triệu, hơn 70 quốc gia
với 1700 triệu người đã bị lôi cuốn vào vòng chiến, khoảng 60 triệu người
chết, 90 triệu người tàn phế và nhiều làng mạc, thành phố bị phá hủy. Qua số
liệu chúng ta thấy rằng chiến tranh đã gây ra một hậu
quả vô cùng nặng nề đối với nhân loại [36].
Trong chiến tranh Việt Nam,“quân Mỹ đã rải xuống Việt Nam một số

11



lượng lớn chất đi-ô-xin và vũ khí hủy diệt. Hậu quả làm hàng triệu người bị
chết, mang thương tật, đặc biệt 150.000 trẻ em thế hệ thứ hai, thứ ba bị di
chứng chất độc đang từng ngày đau đớn...” [46].
Sau khi chiến tranh kết thúc, các nạn nhân đã và đang chết dần chết
mòn, đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần. Trong số họ, có rất nhiều cảnh ngộ bi
đát, tuyệt vọng vì bệnh tật giày vò, cô đơn. Hàng trăm nghìn nạn nhân đã chết,
hàng trăm nghìn người đang vật lộn với bệnh tật hiểm nghèo, hàng trăm nghìn
trẻ em bị dị dạng, dị tật bẩm sinh, sống đời sống thực vật...
Thứ hai, kinh tế kiệt quệ, thiệt hại lớn về tài sản
Cũng theo ghi chép từ nguồn tài liệu trên, chiến tranh thế giới thứ nhất
kết thúc, thiệt hại về vật chất khoảng 260 tỉ USD. Chi phí quân sự trực tiếp của
các nước tham chiến khoảng 208 tỉ USD. Mức tăng trưởng của Châu Âu bị
chiến tranh thế giới nhất làm chậm lại khoảng 8 năm.
Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, hàng triệu người dân và người tị
nạn châu Âu bị mất nhà cửa. Nền kinh tế cả châu lục sụp đổ, phần lớn các hạ
tầng công nghiệp bị phá hủy. Liên Xô bị ảnh hưởng nặng nề nhất với thiệt hại
của nền kinh tế lên đến 30%. Về vật chất, các nước tham chiến đã chi khoảng
1384 tỉ USD. Thiệt hại do chiến tranh tàn phá toàn thế giới thì không tính nổi.
Riêng Liên Xô 1710 thành phố, 70000 làng, 32000 nhà máy bị tàn phá hoặc
thiêu huỷ. Ở Nhật Bản, 70 thành phố bị không quân Mĩ oanh kích trong đó có
2 thành phố bị ném bom nguyên tử. Thiệt hại do bọn phát xít Đức gây ra ở
Châu Âu không thống kê nổi. Những thiệt hại về văn hoá, văn minh cũng rất
nặng nề [36].
Thứ ba, môi trường bị phá hủy nghiêm trọng.
Chiến tranh hiện đại với sức công phá của các vũ khí sát thương, nó
không những gây ra những tổn thất nặng nề về con người, vật chất, mà còn tàn
phá môi trường một cách nghiêm trọng. “Chẳng hạn, trong 10 năm, từ

12



năm 1961 - 1971, quân đội Mỹ đã rải 80 triệu lít chất diệt cỏ xuống khoảng
1/4 diện tích toàn miền Nam Việt Nam, trong đó chủ yếu là chất độc da cam có
chứa 366 kg chất điôxin” [5].Với số lượng rất lớn chất độc hoá học đã rải, lặp
đi lặp lại nhiều lần trong quãng thời gian dài với nồng độ cao, không những đã
làm chết cây cối, động vật mà còn gây ô nhiễm môi trường trong một thời gian
dài và làm đảo lộn các hệ sinh thái tự nhiên. Sự tàn phá đó gọi là cuộc chiến
tranh huỷ diệt môi trường, huỷ diệt hệ sinh thái và con người ở Việt Nam.
Thứ tư, một tất yếu khách quan khi xung đột xảy ra là quyền con người
bị thu hẹp, hạn chế hơn so với quyền con người trong thời bình:
Mỗi con người sinh ra đều có các quyền cơ bản của một con người vì
đơn giản họ là con người. Sinh ra họ có quyền được sống, được quyền mưu cầu
hạnh phúc, được xét xử công bằng, được bảo vệ quyền sức khỏe. Quyền sống
với tư cách là một trong những quyền cơ bản nhất của con người được quy
định trong Luật Nhân quyền quốc tế thì trong Luật Geneva, đối phương cầm
súng tước đoạt mạng sống của nhau là hợp pháp, bên cạnh đó, còn tồn tại tình
trạng thường dân bị giết, tù binh, hàng binh bị tra tấn, bị đối xử phi nhân đạo,
rơi vào lỗ đen của pháp luật mà không được xét xử thông qua một tòa án xảy ra
phổ biến trong các cuộc chiến.
Bên cạnh đó, theo Luật Nhân quyền quốc tế, mọi cá nhân mà tước đoạt
tự do của người khác thì phải chịu tố tụng (ngoại trừ một số ngoại lệ) còn trong
Luật Geneva, luật vẫn cho phép các nhà nước giam giữ tù binh chiến tranh, có
thể giam giữ một số dân thường vì lí do an ninh. Đặc biệt, trong quá trình tố
tụng có một số điểm khác biệt, về mặt lí luận, cả hai luật đều quy định bị cáo
đều có quyền bào chữa. Quyền bào chữa của bị cáo vi phạm pháp luật trong
xung đột vũ trang thông thường bị xử tại tòa án đối phương tức là kẻ thù trước
đó của mình, bất đồng ngôn ngữ thì quyền lợi của các bị cáo sẽ gặp
13



nhiều khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Trái lại, bị cáo trong thời
bình có thể liên lạc với người thân, tìm luật sư, đa phần là không bất đồng ngôn
ngữ nên việc bảo vệ quyền lợi của họ thuận lợi hơn.
Thứ năm, các quyền cơ bản của con người bị xâm phạm nghiêm trọng. Như đã
trình bày các thông tin trên, ta thấy rõ được tác hại của chiến tranh gây ra vô
cùng lớn về người, của cải, môi trường từ đó ảnh hưởng vô cùng to lớn đến vấn
đề bảo vệ quyền con người. Cụ thể, quyền sống bị vi phạm nghiêm trọng, đặc
biệt là nhóm người thuộc đối tượng bảo vệ vô can không liên quan đến cuộc
chiến như những người dân vô tội, phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, nhân viên
y tế. Trong hoàn cảnh chiến tranh, dường như một thực tế là quyền bẩm sinh
vốn có của con người như quyền sống, quyền được bảo vệ an toàn, quyền
không bị tra tấn… vẫn còn bị vi phạm một cách ngang nhiên, việc tấn công, xả
súng, ném bom, vũ khí sát thương khác bừa bãi là điều xảy ra phổ biến. Chính
vì thế, thiệt hại về người, tài sản, của cải vô cùng
lớn, điều tất yếu sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền con người.
Trong một đoạn phim khủng khiếp về “cảnh binh lính Mỹ bắn chết dân
thường tại Iraq và cười cợt bên các xác chết vừa được tung lên mạng” [3] thì
ta mới thấy rõ được sự coi thường tính mạng của con người trong chiến tranh
hiện đại. Một minh chứng không thể không nhắc tới đó là hậu quả trong chiến
tranh Việt Nam “hàng triệu người mất đi quyền sống, hàng trăm bà mẹ phải
sống cô quạnh tuổi già, đặc biệt 150.000 trẻ em thế hệ thứ hai, thứ ba bị di
chứng chất độc, đang phải chịu một cuộc sống không trọn vẹn” [39], mọi
quyền con người của thế hệ thứ hai, thứ ba bị cản trở một cách trầm trọng do
biến chứng chất độc màu da cam.
Bên cạnh đó, trong nhiều trường hợp quyền ăn uống tối thiểu cũng
không được đảm bảo do thiệt hại nặng nề của chiến tranh, chi tiêu mua vũ khí,
phục vụ chiến đấu mà không thể đầu tư phát triển kinh tế, đặc biệt là các

14



nước nghèo khi xảy ra chiến tranh, kinh tế đã trì trệ thì lại càng lâm vào tình
trạng khủng hoảng, tiêu biểu như Việt Nam thì sau khi giành chính quyền 1945
thì “hầu hết cơ sở sản xuất đều đình đốn, hàng vạn công nhân không có việc
làm, tình trạng mưa bão, ngập lụt 9 tỉnh Bắc Bộ, đê sông Hồng vỡ càng làm
cho đời sống nhân dân thêm khó khăn” [14, tr.102].
Mặt khác, quyền về môi trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng, cụ thể như
trình bày ở trên đó là với số lượng rất lớn chất độc hoá học đã rải, lặp đi lặp lại
nhiều lần trong quãng thời gian dài với nồng độ cao đã làm chết cây cối, động
vật và gây ô nhiễm môi trường trong một thời gian dài dẫn tới làm đảo lộn các
hệ sinh thái tự nhiên. Hiện tượng rừng, đất bị nhiễm chất hóa học làm cho rừng
không thể lớn lên, đất bị nhiễm hóa chất không trồng trọt, chăn nuôi được. Từ
đó, kéo theo quyền về sức khỏe của con người không được đảm bảo vì do sống
trong môi trường có hóa chất độc, gây ra nhiều hiện tượng như vô sinh, sinh dị
dạng, ung thư xương, ung thư da...
Đặc biệt, một số quyền như quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối xử
hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo cũng bị vi phạm khá phổ biến, điển hình
là, thí nghiệm kinh hoàng trên cơ thể con người của Đức quốc xã, “các tù nhân
trong trại tập trung bị ép buộc phải tham gia vào những thí nghiệm ghê rợn
thường gây ra cái chết, biến dạng cơ thể hoặc tàn tật suốt đời” [27] như thí
nghiệm trên các cặp song sinh, thí nghiệm cơ – xương – hệ thần kinh trên cơ
thể của tù binh… Bên cạnh đó, một số quyền khác của con người bị ảnh hưởng
như: quyền tự do đi lại, tự do cư trú, quyền được bảo vệ khỏi bị bắt giam tùy
tiện, nạn đói, cưỡng bức tham gia vào lực lượng vũ trang.
1.2. Khái quát chung về bốn Công ước Geneva
1.2.1. Khái niệm về bốn Công ước Geneva
Nguồn của Luật Nhân đạo quốc tế bao gồm hai dạng: các điều ước và
các tập quán, điều này có nghĩa là bên cạnh các điều ước mà chỉ có hiệu lực


15


ràng buộc các quốc gia thành viên, tất cả các bên tham chiến trong một cuộc
xung đột vũ trang trên thế giới còn phải chịu sự ràng buộc bởi các tập quán.
Các tập quán Nhân đạo quốc tế đóng vai trò vô cùng quan trọng trong các cuộc
xung đột vũ trang hiện nay vì nó có tác dụng lấp khoảng trống còn lại của điều
ước do Nhân đạo quốc tế điều chỉnh. Cả hai dạng trên đều được áp dụng trong
giai đoạn hiện nay. Tuy nhiên, các tập quán với tư cách là những quy tắc xử sự
được lặp đi lặp lại nhiều lần tạo thành thói quen trong ứng xử khi xung đột vũ
trang xảy ra nên không cần phải cưỡng chế mà các bên tự làm giống như một
quy tắc giao ước, nhưng nhược điểm là do đề cao sự tự ý thức, đạo đức, nhân
đạo của các bên, không có một cơ chế pháp lý hữu hiệu nào để răn đe nếu các
bên vi phạm nên tính hiệu quả của các tập quán chưa cao.
Ngược lại, luật điều ước do Nhân đạo quốc tế điều chỉnh lại giải quyết
được những nhược điểm của các tập quán. Vì thế, các điều ước quốc tế do Luật
Nhân đạo quốc tế điều chỉnh được thừa nhận và áp dụng ngày càng rộng rãi
hơn. Trong luật Điều ước gồm hai nhánh luật: Luật Geneva và Luật Lahay.
Luật Lahay “có nội dung chính là điều chỉnh các vấn đề về phương thức tiến
hành chiến tranh cũng như các biện pháp và phương tiện sử dụng trong chiến
tranh” [45, tr.58]. Với tư cách là một trong hai nhánh luật quan trọng của luật
điều ước do luật Nhân đạo quốc tế điều chỉnh:
Luật Geneva là khái niệm chỉ tập hợp những văn kiện được
xây dựng dưới sự bảo trợ của Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế
(International committee of the Red Cross – ICRC) và được thông
qua trong các hội nghị ngoại giao tổ chức ở Geneva (Thụy Sỹ) từ
giữa thế kỉ XIX. Những văn kiện xuất phát từ nguồn này có nội dung
trọng tâm nhằm bảo vệ nạn nhân của các cuộc xung đột vũ trang
(bao gồm những binh sỹ bị thương, bị ốm, bị đắm tàu, thường dân,
tù binh...) [45, tr.57].

Như vậy, hiểu một cách khái quát nhất luật Geneva là tập hợp các văn
16


kiện pháp lý quốc tế do Hội chữ thập đỏ quốc tế nghiên cứu, xây dựng và tổ
chức các hội nghị ngoại giao để thông qua các văn kiện này. Phạm vi áp dụng
bao gồm: xung đột vũ trang mang tính quốc tế và xung đột vũ trang không
mang tính chất quốc tế. Đối tượng được bảo vệ theo luật Geneva bao gồm:
những người bị thương, bị ốm, bị đắm tàu, thường dân, tù binh, nhân viên y tế,
nhân viên tôn giáo, nhà báo, trường học, bệnh viện.
Tiêu biểu nhất cho những văn kiện xuất phát từ nguồn này là các công
ước Geneva 1864, 1906, 1929, bốn công ước Geneva năm 1949 và hai nghị
định thư bổ sung năm 1977.
Luật Geneva hiện đang có hiệu lực bao gồm bốn công ước: Công ước
Geneva (I) về bảo vệ những người bị thương và bị bệnh trong lực lượng vũ
trang trên đất liền 1949; Công ước Geneva (II) về bảo vệ những người bị
thương, bị ốm, bị đắm tàu thuộc các lực lượng vũ trang trên biển 1949; Công
ước Geneva (III) về việc đối xử với tù binh 1949; Công ước Geneva (IV) về
bảo hộ thường dân trong thời gian chiến tranh 1949 và hai Nghị định thư bổ
sung năm 1977 bao gồm: Nghị định thư (I) về bảo vệ các nạn nhân trong các
cuộc xung đột vũ trang mang tính chất quốc tế; Nghị định thư (II) về bảo vệ
các nạn nhân trong các cuộc xung đột vũ trang không mang tính chất quốc tế.
Bốn công ước và hai Nghị định thư đã thiết lập các tiêu chuẩn của luật pháp
quốc tế về các quy tắc cư xử nhân đạo trong chiến tranh.
Công ước Geneva đầu tiên năm 1864 được thông qua tại Hội nghị ngoại
giao tổ chức tại Geneva và dưới sự tổ chức, chỉ đạo của Ủy ban quốc tế giúp
đỡ thương binh – tổ chức phi chính phủ quốc tế đầu tiên trên lĩnh vực này và là
tiền thân của Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế hiện nay – bao gồm 10 Điều với sự
tham gia từ 16 quốc gia châu Âu. Sau đó, Công ước này tiếp tục được sửa đổi,
bổ sung và phát triển đến năm 1949 bao gồm “600 Điều với sự tham gia của

196 quốc gia” [52].
17


1.2.2. Lịch sử hình thành và phát triển của bốn Công ước Geneva Năm
1859, một công dân Thụy Sĩ – Hăngri Đuynăng đã tận mắt chứng
kiến hậu quả kinh hoàng, hàng ngàn binh sỹ bị thương nằm bất lực và bị bỏ rơi
mà không có ai chăm sóc trong trận Solferino (miền Bắc nước Ý). Trải nghiệm
đó đã gợi ý cho ông một ý tưởng thành lập tổ chức cứu trợ quốc tế, những
người trong tổ chức này có thể được đào tạo trong thời bình để khi chiến sự
xảy ra có nghĩa vụ chăm sóc những người bị thương, bị ốm.
Ý tưởng này được thể hiện trong cuốn sách ngắn của ông“ Kỷ
niệm về Solferino” xuất bản năm 1862. Vào năm 1863, Hăngri
Đuynăng kết hợp với đại tướng Guylôm Hăngri Đuyphua và ba
người bạn của ông nữa, bao gồm luật gia Gustave Moynier, bác sỹ
Louis Appia và bác sỹ Theodore Maunoir thành lập Ủy ban quốc tế
giúp đỡ thương binh – tổ chức phi chính phủ quốc tế đầu tiên trên
lĩnh vực này và là tiền thân của Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế hiện
nay. Năm 1864 Ủy ban này với sự thuyết phục của năm con người
đầy nhân hậu đã tổ chức một hội nghị ngoại giao quốc tế ở Geneva
với sự tham gia của đại diện từ 16 quốc gia châu Âu [45, tr.40].
Tại hội nghị, mỗi nước thống nhất sẽ thành lập một tổ chức cứu trợ, hỗ
trợ các dịch vụ y tế quân đội trong thời chiến. Đó cũng là những manh nha đầu
tiên cho sự ra đời của hội chữ thập đỏ ở các nước. Đồng thời, 16 quốc gia này
đã ký một hiệp ước nói rằng trong các cuộc chiến tranh trong tương lai họ sẽ
chăm sóc cho tất cả những người bị ốm, bị thương trên chiến trường dù họ là
công dân của nước nào. Các bên tham chiến có thể nhận ra tính trung lập của
nhân viên y tế, bệnh viện và xe cứu thương bằng cách nhận dạng biểu tượng là
một chữ thập đỏ nền trắng và thừa nhận sự bảo vệ pháp lý của Hội chữ thập đỏ
quốc tế. Hiệp ước đó gọi là Công ước Geneva.

Công ước Geneva đầu tiên năm 1864 với 10 điều luật và tiếp tục được

18


bổ sung và phát triển vào năm 1906, 1929 chỉ quan tâm đến những người bị
thương, bị ốm trên chiến trường đồng thời kêu gọi sự bảo vệ đối với tất cả các
cơ sở y tế, nhân viên y tế và bất kỳ người dân giúp đỡ những người bị thương.
Công ước quy định Hội Chữ thập đỏ quốc tế là một nhóm y tế trung tính. Để
đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn quốc tế, các Công ước Geneva năm 1949
đã mở rộng tất cả những người bị cuốn vào cuộc xung đột như: lính đánh thuê,
tù binh, những người bị thương, bị ốm, bị đắm tàu trên bộ và trên biển, dân
thường bao gồm cả người dân sống trên lãnh thổ xảy ra xung đột hoặc trong
tình trạng bị chiếm đóng, các phóng viên, nhiếp ảnh gia, cán bộ tôn giáo và y
tế… Sau cuộc đàm phán những hậu quả của chiến tranh thế giới lần thứ hai
(1939-1945) thì bốn Công ước Geneva 1949 với 600 điều luật chính thức được
ra đời cụ thể như sau:
Thứ nhất, Công ước Geneva (I) về bảo vệ những người bị thương và bị
bệnh trong lực lượng vũ trang trên đất liền 1949 diễn ra tại hội nghị Geneva –
được thông qua đầu tiên năm 1864 và được sửa đổi, bổ sung qua các Công ước
1906, 1929 và sau đó là Công ước Geneva 1949. Công ước Geneva (I) quy
định đối tượng được bảo vệ theo Công ước này là những người bị thương và bị
bệnh trong lực lượng vũ trang trên đất liền; những người bị thương, bị ốm sẽ
được bảo vệ trong mọi trường hợp và pháp luật quy định họ không được từ bỏ
quyền của mình; công ước còn quy định một số cơ quan giữ vai trò cộng tác và
kiểm soát các hoạt động của các quốc gia bảo hộ đối với các bên xung đột;
hoạt động cứu trợ của Ủy ban chữ thập đỏ quốc tế cũng như bất cứ tổ chức
nhân đạo phải được tôn trọng và các quốc gia phải tạo điều kiện thuận lợi có
thể để hỗ trợ cũng như giúp đỡ việc thực hiện nghĩa vụ nhân đạo này; vai trò
quan trọng của Phòng thông tin cũng như Cơ quan thông tin trung ương; các

đơn vị và cơ sở y tế, nhân viên y tế đều không bị tấn công trừ trường hợp sử
dụng sai mục đích, cách nhận dạng biểu tượng phân biệt, cách xử lý vi phạm…

19


Thứ hai, Công ước Geneva (II) về bảo vệ những người bị thương, bị ốm,
bị đắm tàu thuộc các lực lượng vũ trang trên biển 1949 – được thông qua vào
năm 1906 và được sửa đổi, bổ sung, thay thế bởi Công ước Geneva (II) năm
1949. Tương tự với các quy định trong công ước (I) về quốc gia bảo hộ, cơ chế
hoạt động của Ủy ban chữ thập đỏ quốc tế, Phòng thông tin quốc gia, Cơ quan
thông tin Trung ương, Công ước Geneva (II) còn quy định các tàu bệnh viện,
cơ sở y tế vùng ven bờ biển, tàu cứu hộ ven biển, nhân viên y tế trên tàu bệnh
viện đều được bảo vệ khi xung đột vũ trang xảy ra; kêu gọi sự giúp đỡ của các
tàu bè trung lập…
Nói tóm lại, hai Công ước Geneva (I) và (II) là tương tự nhau, bao gồm
trên đất liền và trên biển tương ứng. Những người bị ốm, bị thương, bị đắm tàu
chính là nguyên nhân chính dẫn đến việc thành lập Hội chữ thập đỏ bởi vì:
Chiến tranh không phải là quan hệ giữa người với người, mà
là quan hệ giữa các quốc gia, trong đó các cá nhân ngẫu nhiên trở
thành kẻ thù của nhau, không phải với tư cách của những người công
dân, mà với tư cách người lính. Vì mục đích của chiến tranh là tiêu
diệt kẻ địch nên việc giết những binh lính khi họ cầm vũ khí được
coi là hợp pháp; nhưng một khi những người lính đã hạ vũ khí và
đầu hàng thì họ không còn là kẻ thù hoặc không còn là thành viên
của kẻ thù nữa, và họ lại trở thành những con người bình thường, vì
vậy, sẽ là bất hợp pháp nếu tước đi mạng sống của họ [45, tr.35].
Có thể nói, khi những người lính bị thương, bị ốm, bị đắm tàu đã hạ vũ
khí sẽ gặp rất nhiều khó khăn, bất lợi như: bị thương tật khó di chuyển, nằm
trên chiến trường của kẻ thù, nhiều khi họ bị đẩy vào cuộc chiến vì cưỡng bức,

ép buộc… thật là bất công khi cướp đi mạng sống của họ. Vì vậy, những đối
tượng này phải được bảo vệ và chăm sóc. Những điểm chính của hai công ước
đó là: những người bị ốm, bị thương và bị đắm tàu trong các lực lượng vũ

20


×