Tải bản đầy đủ (.pdf) (186 trang)

Chính sách đối với các doanh nghiệp

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (2.18 MB, 186 trang )

Báo cáo Phát trin Vit Nam 2006









Kinh doanh















Báo cáo chung ca các nhà tài tr
ti Hi ngh Nhóm t vn các nhà tài tr Vit Nam
Hà Ni, 6-7/12/2005
NG TIN TNG NG
N



V

TIN

=

NG
T giá 1US$ = 15.880
NM TÀI CHÍNH CA CHÍNH PH VIT NAM
T ngày 1 tháng Giêng n ngày 31 tháng 12

CÁC T VIT TT

ADB Ngân hàng Phát trin Châu Á
AFTA Khu vc T do Thng mi ASEAN
ASEAN Hip hi Các nc ông Nam Á
BGD&T B Giáo dc và ào to
BGTVT B Giao thông Vn ti
BHXH Bo him Xã hi
BHYT Bo him Y t
BKHT B K hoch và u t
BLTBXH B Lao ng, Thng binh và Xã hi
BNCTT Ban Nghiên cu ca Th tng Chính ph
BNN&PTNT B Nông nghip và Phát trin Nông thôn
BNV B Ni v
BTC B Tài chính
BTNMT B Tài nguyên và Môi trng
BXD B Xây dng
BYT B Y t

CGE Mô hình cân bng t ng quát tính toán c
CPRGS Chin lc Xoá ói Gim nghèo và T!ng tr"ng Toàn din
CPIA ánh giá Môi trng th ch và Chính sách Qu#c gia
CTCP Công ty c phn
CTQLTS Công ty Qun lý tài sn
DAF Qu$ H% tr Phát trin
DATC Công ty Mua bán N và Tài Sn
DFID B Phát trin Qu#c t Vng qu#c Anh
DNNN Doanh nghip Nhà nc
DNVVN Doanh nghip va và nh&
THKD i'u tra H kinh doanh
TMSDC i'u tra Mc s#ng dân c
TMSHG i'u tra mc s#ng h gia ình
TMTT i'u tra Môi trng u t
EVN T ng công ty in lc Vit Nam
FDI u t trc tip nc ngoài
GCNQSD Giy chng nhn Quy'n s( dng t
GDP T ng Sn ph)m Qu#c Ni
IFC Công ty Tài chính Qu#c t
ILO T chc Lao ng Qu#c t
IMF Qu$ Ti'n t Qu#c t
LMHHCNTM Liên minh các Hip hi Công nghip và Thng mi

LMHTXVN Liên minh các hp tác xã Vit Nam
LTQD Lâm trng qu#c doanh
MPDF B phn Phát trin kinh t t nhân Mê-kông
NHCSXH Ngân hàng Chính sách Xã hi
NHTPTVN Ngân hàng u t-Phát trin Vit Nam
NHNNVN Ngân hàng Nhà nc Vit Nam
NHTG Ngân hàng Th gii

NHTMNN Ngân hàng Thng mi Nhà nc
NTQD Nông trng qu#c doanh
ODA Vin tr Phát trin Chính thc
OTC th trng chng khoán không chính thc
PCI Ch s# Cnh tranh cp tnh
PER-IFA Báo cáo t ng hp ánh giá Chi tiêu công, Mua s*m và Trách nhim tài
chính
Qu$ CSSKNN Qu$ Ch!m sóc sc kh&e cho ngi nghèo
Qu$ TPTP Qu$ u t phát trin a phng
Qu$ HTPT Qu$ H% tr phát trin
SCIC T ng công ty u t và Kinh doanh V#n Nhà nc
SIDA C quan Phát trin Qu#c t Thu+ in
S" KHT S" K hoch và u t
S" TNMT S" Tài nguyên và Môi trng
TCT T ng công ty
TCTK T ng Cc Th#ng kê
TNXHDN Trách nhim xã hi ca doanh nghip
TTKN Trung tâm Khuyn nông Qu#c gia
TTTTDNQG Trung tâm Thông tin Doanh nghip Qu#c gia
UBCKNN y ban Chng khoán Nhà nc
UNCTAD Di,n àn Thng mi và Phát trin Liên hp qu#c
UNDP Chng trình Phát trin Liên hp qu#c
UNICEF Qu$ Nhi -ng Liên hp qu#c
VBF Di,n àn Doanh nghip Vit Nam
VAT Thu Giá tr Gia t!ng
VCCI Phòng Thng mi và Công nghip Vit Nam
Vietcombank Ngân hàng Ngoi thng Vit Nam
VKHLXH Vin Khoa h.c Lao ng và Xã hi
VKHXH Vin Khoa h.c Xã hi Vit Nam
VPCP V!n phòng Chính ph

VQLKTT/ Vin Qun lý Kinh t Trung ng
WTO T chc Thng mi Th Gii





LI CM N


Báo cáo này c Ngân hàng Phát trin Châu Á (ADB), B Phát trin Qu#c t Vng
qu#c Anh (DFID), Ngân hàng Hp tác Qu#c t Nht Bn (JBIC), Chng trình Phát trin Kinh t
T nhân Mê-kông (MPDF) ca Công ty Tài chính Qu#c t, Chng trình Phát trin Liên Hp
qu#c (UNDP), C quan Phát trin Qu#c t Hoa K0 (USAID) và Ngân hàng Th gii (NHTG)
cùng son tho. Mt s# nhà tài tr ã tin hành các phân tích chính cung cp các t liu u vào
rt b ích cho vic son tho báo cáo, trong ó D án Nâng cao Hiu qu Th trng cho Ngi
nghèo ca ADB, Sáng kin nâng cao nng lc cnh tranh ca Vit Nam ca USAID và ánh giá
Môi trng u t ca Ngân hàng Th gii là nh1ng ni dung n i bt. Các nhà tài tr tham gia
son tho báo cáo này c2ng ã óng góp nh1ng t liu then ch#t thông qua các nghiên cu phân
tích c th, trong ó có ánh giá thng k0 Sáng kin chung Vit Nam – Nht Bn ca JBIC, các
báo cáo Tho lun v Khu vc Kinh t T nhân ca MPDF, nghiên cu v' tác ng ca vic gia
nhp T chc Thng mi Th gii (WTO) ca Oxfam Anh, rt nhi'u nghiên cu ca các c
quan thuc Liên Hip Qu#c nh T chc Lao ng Qu#c t (ILO), công tác xây dng s# liu ti
T ng cc Th#ng kê do Ngân hàng Th gii và các nhà tài tr khác tham gia h% tr.
Các nhà tài tr tham gia vào vic xây dng báo cáo chung này còn cung cp thông tin và
hng d3n cho toàn b quá trình lp báo cáo thông qua Ban Ch o g-m có Kanokpan Lao-
Araya (ADB), Alan Johnson (DFID), Yuho Hayakawa, (JBIC), Nguy,n Phng Qu0nh Trang
(MPDF), Jonathan Pincus (UNDP) và Dennis Zvinakis (USAID).
Báo cáo nhn c s tham gia óng góp ý kin vi t cách cá nhân ca các nhà nghiên
cu và chuyên gia thc ti,n ca Vit Nam c thc hin thông qua Ban ánh giá g-m có Tin s4

inh V!n Ân (Vin qun lý Kinh t Trung ng, VQLKTT/), Ông Nguy,n Mnh Cng (B
Lao ng, Thng binh và Xã hi, BLTBXH), Ông % c ôi (B Tài nguyên và Môi
trng, BTNMT), Lut s Trn H1u Hu0nh (Phòng Thng mi và Công nghip Vit Nam,
VCCI), Bà Phm Chi Lan (Ban Nghiên cu ca Th tng, PMRC), Tin s4 5ng Kim Sn (B
Nông nghip và Phát trin Nông thôn, BNN&PTNT), Tin s4 Nguy,n Th*ng (Vin Khoa h.c Xã
hi Vit Nam, VKHXH) và Phm ình Thuý (T ng cc Th#ng kê, TCTK).
Mt s# cá nhân và nhóm nghiên cu ã thc hin ho5c ph#i hp thc hin các nghiên cu
phân tích cung cp t liu u vào cho báo cáo này: Loren Brandt (i h.c Toronto) v' t ai;
Amanda S. Carlier (NHTG) v' ánh giá môi trng u t, Paulette Castel (chuyên gia t vn) v'
an sinh xã hi; 5ng Nh Vân (VKHXH) v' tác ng xã hi ca vic gia nhp WTO; Emilio
Fukase (NHTG) v' th trng v#n; Kamran Khan (NHTG) v' tài chính cp tnh; Nguy,n V!n
Ti'n (VKHXH), Phm ình Thúy (TCTK) và Rob Swinkels (NHTG) v' ánh giá môi trng
u t " nông thôn, Phm Th Thu Hng (VCCI) v' doanh nhân n1; Martin Ravallion (NHTG) và
Dominique van de Walle (NHTG) v' tác ng ca vic phát trin th trng t ai; Thomas A.
Rose (NHTG) v' ánh giá khu vc tài chính; William Smith (ADB) v' th trng t ai; Trn
Tin Cng (VQLKTT/) v' nghiên cu hu c phn hóa; Wim Vijverberg (i h.c T ng hp
Texas " Dallas) v' doanh nghip gia ình; và Michael Walters (NHTG) v' c s" h tng.
Nhóm son tho báo cáo do Martin Rama ph trách và bao g-m các thành viên là
Noritaka Akamatsu, inh Tun Vit, % Quý Toàn, oàn H-ng Quang, Daniel Riley Musson,
Nguy,n Th D2ng, Nguy,n V!n Minh, Phm Minh c, Phm Th Mng Hoa, James Seward,
Vivek Suri, Rob Swinkles, Trn Thanh Sn, và Carolyn Turk ca Ngân hàng Th gii. Nhóm
son tho báo cáo c2ng s( dng rt nhi'u tài liu nghiên cu ca các chuyên gia trong nc và
qu#c t. Các kt qu và kin ngh ca các nghiên cu này c phn nh trong toàn b bn báo

cáo. Do phm vi báo cáo có hn nên khó có th ghi nhn s óng góp ca tng cá nhân, song
Mc Tài liu tham kho ca báo cáo có lit kê nh1ng nghiên cu ca các chuyên gia này.
Nhóm son tho báo cáo còn nhn c s h% tr ca Hoàng Thanh Hng (Trng i
h.c Kinh t Qu#c dân) v' x( lý s# liu i'u tra mc s#ng h gia ình, Nguy,n Thu Phng
(VKHXH) v' x( lý s# liu i'u tra ánh giá môi trng u t, Phm Ánh Tuyt (VKHXH) v'
x( lý s# liu i'u tra doanh nghip, Lê Kim Sa (VKHXH) v' phân tích so sánh các nghiên cu v'

tác ng ca WTO, và Ngô Th An (i h.c Nông nghip Hà Ni) v' bn -. V2 Th Nha
(Trung tâm Thông tin Phát trin Vit Nam) chu trách nhim lp danh mc tài liu nghiên cu và
tham kho. Các nhân viên ca NHTG h% tr thc hin báo cáo g-m: Trn Th Ng.c Dung v'
biên tp, Hoàng Thanh Hà v' xut bn, Nguy,n Thu Hng và Hedwig E. Abbey v' hành chính.
Vic son tho báo cáo c thc hin di s ch o chung ca Homi Kharas và Klaus
Rohland (Ngân hàng Th gii). Steve Price-Thomas (Oxfam GB) và Mary Hallward-Driemeier
(Ngân hàng Th gii) .c phn bin.

Báo cáo c2ng c Qu$ Ti'n T Qu#c t (IMF) óng góp ý
kin. Nhóm son tho xin chân thành cm n ý kin nhn xét và góp ý ca nhi'u -ng nghip
khác.


MC LC



Li cm n
Tóm tt Tng quan………………………………………………………………………i

I.

MT

NN

KINH

T


MI

NI

……………………………………………….1
1. Các loi hình doanh nghip………………………………………………………3
2. Kinh doanh và phát trin ………………………………………………………..19
3. Hiu qu và n!ng lc cnh tranh………………………………………………..31
4. Môi trng u t……………………………………………………………….45

II.

CÁC

TH

TRNG



U

VÀO

CHÍNH………………………………...59
5. Ngân hàng và tài chính………………………………………………………….61
6. Th trng t ai……………………………………………………………….74
7. Th trng lao ng……………………………………………………………..87
8. Các dch v h tng…………………………………………………………….102


III.

CHÍNH

SÁCH

I

VI

DOANH

NGHIP………………………………..113
9. Hi nhp toàn cu……………………………………………………………...115
10. Ci cách trong nc……………………………………………………………128
11. Yu t# a phng……………………………………………………………..144
12. Tác ng xã hi………………………………………………………………...155


Tài liu tham kho……………………………………………………………………...167
Ph lc th#ng kê







Khung


Khung 1.1: Có bao nhiêu h kinh doanh?...............................................................................4
Khung 2.1: Nh1ng kin tng trong khu vc nhà nc: T ng công ty in lc Vit Nam..26
Khung 2.2: Nh1ng kin tng trong Khu vc T nhân : Doanh nghip n1………………...30
Khung 3.1: Kt n#i ngi nông dân vi th trng th gii………………………………...38
Khung 3.2: H.c tp các doanh nghip FDI………………………………………………….40
Khung 4.1: Mt th trng không có các quy'n s" h1u tài sn: ……………........................49
Bt ng sn " thành ph# H- Chí Minh
Khung 5.1: Ai c tip cn vi tín dng?............................................................................63
Khung 5.2: S" giao dch chng khoán và Th trng OTC………………………………...73
Khung 6.1: Quan h t ai " các bn ngi Thái en…………………………………….83
Khung 7.1: Lao ng nhp c trong ngành dt may………………………………………..93
Khung 7.2: Các doanh nghip ài Loan " Trung Qu#c và Vit Nam………………………96
Khung 7.3: Trách nhim xã hi ca doanh nghip " Vit Nam……………………………..97

Khung 8.1: Qu$ u t Phát trin a phng…………………………………………….106
Khung 8.2: Nhc im chung ca các nghiên cu kh thi ca Vit Nam………………..110
Khung 9.1: Nh1ng nc thành viên và nh1ng nc ang mong mu#n gia nhp WTO…...116
Khung 9.2: Ci cách Hi quan: Thng mi, Qun lý nhà nc hay c hai?.......................122
Khung 9.3: S h% tr ca Chính ph và sc s#ng ca doanh nghip …………………….125
Khung 9.4: Liu Khách hàng có ri b& các ngân hàng trong nc?....................................126
Khung 10.1: Các hip hi kinh doanh " Vit Nam………………………………………..129
Khung 10.2: L trình ci cách h th#ng ngân hàng ………………………………………132
Khung 10.3: Thúc )y cnh tranh trong ngành hàng không?..............................................134
Khung 10.4: Bo him xã hi: Cn có nh1ng bin pháp khuyn khích úng …………….138
Khung 11.1: Ch s# cnh tranh cp tnh (PCI)……………………………………………..151
Khung 12.1: Liu Thng mi có làm hi n môi trng?.................................................158


Bng


Bng 1.1: Không lãi nhi'u, nhng có óng thu…………………………………………….12
Bng 4.1: Nh1ng hn ch ràng buc " Vit Nam và các nc khác………………………..47
Bng 4.2: Tham nh2ng " khu vc ông Á…………………………………………………52
Bng 4.3: C quan Chính ph nào tham nh2ng nhi'u nht?..................................................54
Bng 5.1: Quy mô tng #i ca các nh ch tài chính …………………………………..65
Bng 5.2: Th trng chng khoán nh&……………………………………………………..71
Bng 6.1: Tin  Cp giy chng nhn quy'n s( dng t nông nghip…………………..75
Bng 7.1: C cu Lc lng Lao ng……………………………………………………...88
Bng 8.1: B*t kp vi láng gi'ng…………………………………………………………...103

Bng 8.2: u t vào h tng c s", t tr.ng trên GDP……………………………………104
Bng 8.3: Ngu-n v#n ly t âu?.........................................................................................105
Bng 9.1: Rào cn thng mi và mc  bo h có hiu lc…………………………….118
Bng 9.2: Các ch s# chính v' các công ty thng mi……………………………………123
Bng 11.1: S tng phn ln, t B*c n Nam…………………………………………..145
Bng 12.1: Tác ng Kinh t và Xã hi trong mt s# ngành………………………………161
Bng 12.2: Mng li an sinh cho lao ng d tha t các DNNN……………………….164



Hình

Hình 1.1: Mt qu#c gia giàu óc kinh doanh ………………………………………………….5
Hình1.2: !ng ký doanh nghip ang trên chi'u hng gia t!ng……………………………7
Hình 1.3: … nhng phân b# không 'u trên phm vi c nc…………………………….....9
Hình 1.4: T tr.ng Kinh t Qu#c doanh Gim dn trong N'n kinh t……………………….11
Hình 1.5: FDI ly li à phát trin ………………………………………………………….14
Hình 1.6: … nhng ch tp trung vào mt s# vùng………………………………………….15
Hình 1.7: Vic làm tính theo quy mô doanh nghip………………………………………...16
Hình 1.8: T!ng tr"ng, suy gim và rút lui: Xu hng ngm……………………………….18

Hình 2.1: Khu vc Kinh t T nhân nh mt C% máy To vic làm………………………..20
Hình 2.2: “Chi phí” to ra mt vic làm…………………………………………………….21
Hình 2.3: u t phân theo hình thái s" h1u………………………………………………..22
Hình 2.4: T!ng n!ng sut " cp  t ng hp………………………………………………..24
Hình 2.5: T!ng n!ng sut " cp  doanh nghip…………………………………………..25
Hình 2.6: Hot ng kinh doanh và gim nghèo……………………………………………27
Hình 3.1: Mt ni kinh doanh không t#t …? ……………………………………………….32
Hình 3.2: …hay là mt trong nh1ng im ích hp d3n nht?...............................................33
Hình 3.3: Gi#ng Trung Qu#c hn, ít gi#ng ASEAN hn…………………………………...35
Hình 3.4: Các ch s# hot ng chính sau c phn hoá……………………………………..41
Hình 3.5: Ai giành c quy'n lc khi c phn hoá?............................................................42
Hình 3.6: im mnh và im yu ca Vit Nam…………………………………………..43
Hình 3.7: Xp hng ca Vit Nam xét theo góc  qu#c t…………………………………44
Hình 4.1: Các c quan Chính ph: Thúc )y hay Cn tr"?...................................................51
Hình 4.2: Chi tiêu cho các khon thanh toán không chính thc và “quà biu”…………….53
Hình 4.3: Các tr" ngi theo hình thc s" h1u doanh nghip………………………………..56
Hình 4.4: Nh1ng tr" ngi " khu vc nông thôn……………………………………………..57
Hình 5.1: Nhanh chóng phát trin th trng tài chính theo chi'u sâu……………………...62
Hình 5.2: N xu tính trên t ng tín dng …………………………………………………...68
Hình 5.3: N Nhà nc, theo thi gian……………………………………………………...70
Hình 6.1: Tình hình !ng ký s( dng t ai " các tnh…………………………………….76
Hình 6.2: Giá tài sn #i vi t ô th và t nông nghip…………………………………78
Hình 6.3: Giá thuê Nhà " cao cp và V!n phòng……………………………………………79
Hình 7.1: Vic làm tp trung " âu? Ti'n lng c thanh toán là bao nhiêu?..................89
Hình 7.2: Các yu t# quyt nh thu nhp ca ngi lao ng……………………………..91
Hình 7.3: S# lng các cuc ình công, theo hình thc s" h1u doanh nghip……………..94

Hình 7.4: 5c im chính ca ngi tht nghip…………………………………………..98
Hình 7.5: Vic làm c chính thc hóa dn dn…………………………………………100
Hình 8.1: /u tiên h tng c s": Quan im ca doanh nghip…………………………..104

Hình 10.1: Doanh thu thu và s phát trin ca doanh nghip va và nh&………………..140
Hình 10.2: Tham nh2ng theo c quan: T#t, Xu và Rt Xu……………………………...142
Hình 11.1: Các tr" ngi ràng buc gi1a các vùng…………………………………………150
Hình 11.2: Qun tr " cp tnh và vic !ng ký doanh nghip……………………………..152
Hình 12.1: Thay  i Sn lng theo Ngành do Hi nhp Toàn cu……………………….160
Hình 12.2: Thay  i v' Li nhun trên v#n u t và Ti'n lng………………………...162
Hình 12.3: Tác ng ci cách so vi các cú s#c t bên ngoài …………………………….163
Hình 12.4: Tr cp ngân sách cho các tnh và Gim nghèo……………………………….165


TÓM TT TNG QUAN



Phát trin kinh doanh là mt trong nh1ng ng lc chính góp phn gim nghèo nhanh
chóng " Vit Nam. Cùng vi vic phân chia li t nông nghip và mc  bao ph cao ca các
dch v xã hi, phát trin kinh doanh ã cho phép mt b phn ln dân c tham gia vào nh1ng
l4nh vc hot ng có n!ng sut cao hn và ci thin mc s#ng ca mình. Quá trình ci cách b*t
u gn hai thp k6 trc ây ã gii phóng mt n!ng lc kinh doanh to ln. Các h gia ình "
nông thôn b*t u a sn ph)m nông nghip ca mình ra th trng, và tin hành các hot ng
kinh doanh nh&. ã thu hút c mt s# lng ln các nhà u t nc ngoài. Các doanh nghip
nhà nc (DNNN) ã b*t u quá trình tái c cu dài hn c tin hành theo tng bc, m"
ng cho s phát trin ca n'n kinh t nhi'u thành phn. Các doanh nghip t nhân ã c
!ng ký chính thc và m" rng phát trin. Quá trình này ã t!ng t#c mnh m7 k t n!m 2000 và
hin nay kh#i doanh nghip t nhân ã chim n 33% giá tr ngành công nghip ch to. Cùng
vi hàng nghìn công ty có v#n u t nc ngoài và hàng triu doanh nghip h gia ình, các
doanh nghip t nhân ã mang li vic làm cho 21% lc lng lao ng ca Vit Nam. To vic
làm vi qui mô ln ã cho phép hp th t 1,4 n 1,5 triu lao ng mi bc vào th trng lao
ng hàng n!m, to ra c hi ri kh&i vic làm nông nghip cho ngi dân " nông thôn, 5c bit
là cho n1 thanh niên. Trong mi n!m qua, ti'n lng danh ngh4a t!ng bình quân hàng n!m "

mc khong 10%, và ti'n lng thc t t!ng khong 7% mt n!m. Nh1ng c hi to ln c to
ra thông qua quá trình này ã giúp cho nh1ng li ích do t!ng tr"ng mang li c chia s8 rng
rãi trong xã h.i. M5c dù GDP thc t trên u ngi ã t!ng 5,9% mt n!m k t 1993, song h
s# Gini (o lng bt bình 9ng) ch t!ng chút ít, lên mc 0,37% vào n!m 2004. Trong cùng thi
gian này, t l nghèo ói ã gim t 57% xu#ng di 20%.
Tuy nhiên nh1ng kt qu rt n tng này không th che lp mt thc t là các doanh
nghip hin nay v3n còn g5p phi nhi'u hn ch áng k. Thiu v#n, khó kh!n trong vic tip cn
t và nh1ng thiu ht kéo dài v' các dch v c s" h tng (m5c dù ã có nh1ng n% lc u t to
ln) là nh1ng tr" ngi ln nht c các nhà doanh nghip ch ra. Trong mt th trng lao ng
ang bùng n , nh1ng khó kh!n trong vic gi1 c nh1ng nhân viên gi&i và tìm c lao ng có
nh1ng k$ n!ng cn thit c2ng c các doanh nghip nhìn nhn nh nh1ng tr" ngi #i vi vic
phát trin kinh doanh. Do nh1ng hn ch này mà khu vc kinh t t nhân trong nc v3n ch yu
là các doanh nghip nh&. Gi1a hai cc là rt nhi'u các h kinh doanh và vài ngàn DNNN ln và
công ty nc ngoài, ch có mt s# ít doanh nghip va và nh& (DNVVN) và mt vài doanh
nghip t nhân trong nc vn lên c nh1ng v trí d3n u.  duy trì phát trin kinh doanh "
Vit Nam cn phi hoàn tt chng trình ci cách c cu. Phát trin y  th trng t ai, tái
c cu khu vc tài chính, qun lý tài sn nhà nc hiu qu và minh bch hn, huy ng ngu-n
lc  phát trin h tng c s" là nh1ng u tiên then ch#t trong l4nh vc này. Tip tc hi nhp
vi n'n kinh t th gii, 5c bit là qua vic gia nhp WTO s7 m bo cho nh1ng thay  i này
không b o ngc, và to ra sân chi bình 9ng gi1a các doanh nghip trong và ngoài nc.
Nhng v3n còn cn có mt chng trình ci cách b sung, hng vào vic to sân chi bình 9ng
gi1a doanh nghip t nhân trong nc và DNNN và huy ng v#n (t khu vc Nhà nc và t
nhân) mt cách hiu qu. Hi nhp qu#c t và ci cách trong nc là nh1ng yu t# cn thit 
gi1 c t#c  t!ng tr"ng kinh t nhanh -ng thi tránh s gia t!ng ca nh1ng khon n ngoài
ngân sách ca Chính ph.
Ngày nay khi Vit Nam ã hoàn toàn vt ra kh&i tình trng nghèo ói n5ng n' mà mi
ch mt thp niên trc t nc còn phi #i m5t, vic phát trin kinh doanh c2ng là chìa khóa

ii
 xây dng mt xã hi ph-n vinh vi s tham gia h"ng li ca m.i ngi dân. Các mc tiêu

cho tng lai v3n thng c nh*c ti bng t#c  t!ng T ng sn ph)m Qu#c ni (GDP), gi lên
mt quá trình tích l2y c h.c. Nhng hin nay Vit Nam ã có th có mt tham v.ng cao hn: ó
là tr" thành mt nc có thu nhp " mc trung bình. i'u này òi h&i phi vt lên trên khuôn
kh ca ci cách c cu và to n'n móng cho mt n'n kinh t th trng hin i. a yu t#
cnh tranh và nh1ng quy nh phù hp vào các dch v h tng, hin i hóa công tác qun lý
thu, ci cách h th#ng lut pháp và t pháp, gim t nn tham nh2ng, ci thin qun tr công "
cp a phng, tt c 'u là nh1ng ni dung ca th h ci cách th hai cn c thc hin 
Vit Nam có th chuyn sang c giai on tip theo ca phát trin. Nh1ng ci cách này s7 thúc
)y kinh doanh phát trin và nâng cao mc s#ng cho ngi dân. -ng thi, chúng c2ng cn i ôi
vi nh1ng ci cách nhm giúp cho quá trình t!ng tr"ng có s tham gia và h"ng li ca m.i
ngi dân. Mng li an sinh xã hi và nh mc phân b ngân sách có hiu qu s7 giúp cho các
h gia ình và các vùng ng u vi nh1ng cú s#c bt li, và giúp gim bt gia t!ng khác bit
gi1a các vùng phát sinh khi n'n kinh t thay  i c cu và Vit Nam tr" thành mt thành viên
trên sân chi toàn cu. V' lâu dài, hin i hóa các l4nh vc xã hi s7 là cn thit  m bo hi
nhp xã hi.

Kt qu vng chc

Ch trong cha y hai thp k6, k t khi b*t u ci cách kinh t, Vit Nam ã to c
mt khu vc doanh nghip rt a dng. Vi mt n'n v!n hóa coi tr.ng u óc kinh doanh, hin
nay gn nh mt n(a s# h gia ình " Vit Nam có hot ng kinh doanh nh& di hình thc này
hay hình thc khác. Do áp dng chin lc phát trin vi vai trò ch o ca nhà nc k t sau
ngày th#ng nht t nc nên Chính ph hin nay v3n còn s" h1u hàng ngàn DNNN, trong ó có
nh1ng doanh nghip rt ln. Vit Nam c2ng là mt trong nh1ng nc nhn u t trc tip nc
ngoài (FDI) ln nht trên th gii xét theo giá tr tng #i, trong ó có nh1ng n!m giá tr ca các
d án c phê duyt lên ti gn mt phn mi GDP. Trong n!m n!m va qua ã có hin tng
bùng n vic !ng ký các doanh nghip t nhân, g-m c vic hp thc các doanh nghip ã t-n
ti và c s hình thành các doanh nghip mi. Tính a dng n i bt này ca khu vc doanh
nghip ã c công nhn là mt trong nh1ng 5c im chính, thm chí có th nói là mt im
mnh, ca quá trình chuyn  i n'n kinh t Vit Nam. Nhng c2ng chính s a dng ca khu vc

doanh nghip li là mt thách thc #i vi vic phân tích kinh t và hoch nh chính sách. Các
loi hình doanh nghip khác nhau có óng góp khác nhau vào t!ng tr"ng kinh t và gim nghèo.
 các chính sách ca Chính ph c hiu qu, cn phi hiu rõ các b phn cu thành chính
ca khu vc doanh nghip ca Vit Nam, và xem các b phn này liên kt vi nhau nh th nào.
Khi phân tích và kt hp các ngu-n s# liu khác nhau, có th nhn thy có mt “khong gi1a còn
b& tr#ng” trong bc tranh phân b# doanh nghip theo quy mô. Tuy nhiên, khong tr#ng này c2ng
ang dn dn c lp y, khi ngày càng có nhi'u các doanh nghip có qui mô nh& tin hành
!ng ký chính thc.
Mt câu h&i v3n còn gây nhi'u tranh cãi là kt qu hot ng ca các doanh nghip ca
Vit Nam t#t hn hay kém hn so vi doanh nghip " các nc khác, 5c bit là trong khu vc
ông Á. Các ánh giá n!ng lc cnh tranh da trên 5c im ca khung pháp lý i'u tit hot
ng ca doanh nghip ã xp Vit Nam vào n(a cu#i ca bng xp hng th gii hay khá nht
c2ng ch " gn khong gi1a. M5t khác, ánh giá trc tip ca các công ty nc ngoài di dng
i'u tra ý kin hay lu-ng u t thc t li xp Vit Nam vào nhóm phn t u tiên, ho5c thm
chí cao hn. Có th ánh giá mt cách thu áo hn bng vic phân tích phng thc mà các
doanh nghip hot ng và tham gia vào n'n kinh t toàn cu, trc tip hay gián tip. Nh1ng phân
tích này cho thy xu hng hi nhp ca Vit Nam vi n'n thng mi th gii gi#ng vi cung
iii
cách ca Trung Qu#c hn là nh1ng qu#c gia khác trong Hip hi các nc ông Nam Á
(ASEAN). Tuy nhiên phân tích c2ng cho thy các công ty trong nc v3n hi nhp cha  vào
chu%i giá tr toàn cu. N!ng sut các nhân t# t ng hp t!ng rt nhanh trong toàn khu vc doanh
nghip; song t!ng nhanh hn ti các công ty nc ngoài so vi các công ty Nhà nc và t nhân
trong nc. Các công ty nc ngoài ã to c hiu ng lan t&a v' n!ng sut sang các công ty
trong nc, 5c bit là các công ty t nhân, song ch yu là thông qua s luân chuyn lao ng và
b*t chc thun túy ch không phi là thông qua các giao dch gi1a các doanh nghip. Vic c
phn hóa các DNNN, m5c dù có nh1ng im hn ch, v3n góp phn nâng cao n!ng sut vì to ra
c các m#i quan h khách quan hn gi1a doanh nghip vi các c quan chính quy'n.
 cho kh#i doanh nghip ca Vit Nam tip tc m" rng, cn phi d: b& mt s# hn ch
quan tr.ng mà hin nay các doanh nghip ang g5p phi. i'u tra môi trng u t (TMTT)
mi c thc hin vi m3u i'u tra i din c cho các doanh nghip t nhân trong nc,

DNNN và các doanh nghip có v#n u t nc ngoài ã thu c nhi'u kt qu trong vic nhn
din nh1ng hn ch này. ; nhi'u qu#c gia ang phát trin khác, nguy c b mt v#n do mt n
nh chính tr, ti phm ho5c các chính sách không d báo trc c, là m#i quan ngi hàng
u. i'u này không úng trong trng hp Vit Nam, ni các tr" ngi c bn #i vi s phát
trin doanh nghip ít n5ng n' hn, nh ó cho phép các doanh nhân tp trung nhi'u hn vào vic
x( lý các tr" ngi trên thc t. #i vi trên mt phn ba s# doanh nghip tr li i'u tra, tip cn
vi tín dng c coi là tr" ngi chính hay tr" ngi nghiêm tr.ng #i vi vic phát trin kinh
doanh. Ngoài các công ty nc ngoài dng nh không g5p khó kh!n v' tín dng, các doanh
nghip khác 'u coi vn ' này khó kh!n nh nhau. Tip cn vi t ai là là hn ch ln th hai.
i'u này c các công ty nc ngoài coi là 5c bit nghiêm tr.ng, song hn ch này không nh
h"ng nhi'u n các DNNN và i'u này không có gì áng ngc nhiên. Lc lng lao ng thiu
k$ n!ng và có trình  h.c vn tng #i thp là hn ch c xp hng th ba, còn h tng giao
thông vn ti yu kém ng th t. Trong c b#n trng hp (ngoi tr k$ n!ng) thì mc 
nghiêm tr.ng ca vn ' " Vit Nam cao hn h9n so vi các nc còn li trong khu vc ông Á
hay nh1ng nc khác trên th gii.
M5t khác, mt s# vn ' c nhn mnh trong các ánh giá xp hng n!ng lc cnh
tranh nh h th#ng pháp lý, các th tc hành chính quan liêu và tình trng tham nh2ng li không
b các doanh nghip tham gia cuc i'u tra coi là nghiêm tr.ng. T l ý kin ánh giá nh1ng vn
' này là ln hay nghiêm tr.ng #i vi vic phát trin kinh doanh " Vit Nam thp hn h9n so
vi các nc khác " ông Á hay các khu vc khác trên th gii. Kh n!ng thc hin các giao
dch gi1a doanh nghip vi doanh nghip da trên ch1 tín, hay s( dng các c ch thc thi thô s
nhng áng tin cy có th gii thích cho vic vì sao h th#ng pháp lý li không c coi là có tm
quan tr.ng cao. Các th tc c tinh gin áng k t n!m 2000 theo Lut Doanh nghip và c
cng c# thông qua mt s# c ch nh c ch mt c(a c2ng có th gii thích vì sao t quan liêu
giy t không b coi là nghiêm tr.ng. Vic coi tham nh2ng không phi là vn ' quan tr.ng là
i'u bt ng hn c. Kt qu này ã c tip tc kim chng bng các ngu-n thông tin khác
nhau. Chúng 'u cho mt bc tranh th#ng nht, trong ó tham nh2ng trc tip nh h"ng n các
doanh nghip là rt ph bin, song ch " " mc  nh&. Tham nh2ng xy ra ph bin hn " các c
quan nh cnh sát giao thông, hi quan, c quan thu hay a chính, và nó c th hin thông
qua nhi'u khon h#i l nh&, lên ti 0,7 % t ng doanh s#, thp hn so vi nh1ng qu#c gia khác "

cùng trình  phát trin. Song i'u này không ph nhn là có nh1ng hình thái tham nh2ng và móc
ngo5c khác, trong các DNNN c2ng nh các d án u t công. Song nh1ng hình thái này có th
không nh h"ng trc tip n các doanh nghip nên không c phn ánh mt cách y  qua
TMTT. Tuy nhiên, nhìn chung các kt qu này c2ng cho thy cn ánh giá li nh1ng ý kin
chung phn nhi'u có tính cht nh tính v' tham nh2ng hin nay " Vit nam và cn có thêm
nh1ng nghiên cu thc t c th v' vn ' này.


iv
Nhng hn ch ràng buc

Vn ' tip cn vi v#n n i bt lên nh mt hn ch #i vi phát trin kinh doanh và i'u
này dng nh mâu thu3n vi thc t là Vit Nam ã t c  sâu tài chính áng k trong mt
thi gian tng #i ng*n. S# lng tài khon tit kim và tài khon cho vay t " mc cao vi
mt nc " trình  phát trin ca Vit Nam trong khi tín dng ngân hàng v3n t!ng tr"ng 'u,
thm chí có th là quá nhanh nu xét n nh1ng yu km hin có trong ánh giá ri ro tín dng.
Tuy nhiên có th kt n#i nhn thc vi thc t bng cách phân tích tình hình phân b tín dng "
Vit Nam. Các gia ình nông dân và doanh nghip nh& có th tip cn các khon vay nh&, i'u
này có l7 là kt qu ca chính sách xóa ói gim nghèo ca Chính ph. Tuy nhiên các doanh
nghip ln hn mu#n vay tín dng phi có th chp, và tài sn th chp c nh giá rt ch5t
ch7. Tin  chm chp trong vic cp giy chng nhn quy'n s( dng t làm cho tình hình tín
dng hn ch càng thêm khó kh!n hn. Vic da quá nhi'u vào th chp là m5t trái ca mt s# ít
các ánh giá ri ro c bên cho vay thc hin, 5c bit là ánh giá ri ro ca b#n ngân hàng
thng mi qu#c doanh ln chim n ba phn t t ng s# cho vay tín dng. nh hng li
nhun yu ca các ngân hàng này và s can thip ca các c quan chính quy'n, 5c bit là " cp
a phng ã d3n n s tích t mt kh#i lng áng k các khon n xu trong h th#ng ngân
hàng. Nhi'u khon vay có cht lng kém ã to gánh n5ng ngân sách áng k #i vi Chính
ph, thêm vào ó li không có các c ch h1u hiu  tch thu tài sn ca các khách hàng không
có kh n!ng tr n. Th trng v#n chính thc c2ng còn quá kém phát trin, không  kh n!ng
huy ng nh1ng ngu-n v#n ln cho các d án mi. Nhng s phát trin mnh m7 ca nh1ng giao

dch phi chính thc các chng khoán không niêm yt cho thy th trng v#n có kh n!ng phát
trin nhanh nu có các quy nh úng *n.
Th trng t ai ã b*t u hình thành " Vit Nam, m5c dù công vic xác nh quy'n
s( dng t chính thc v3n còn cha c hoàn tt. Nhi'u giao dch v3n di,n ra dù không có giy
t hp pháp, n gin là vì cán b " a phng và hàng xóm 'u bit t ai hay bt ng sn
nào “thuc v'” ai, và có th làm tr.ng tài phân x( trong trng hp có tranh chp. T góc  này,
vic không có quy'n s" h1u chính thc không có gì xung kh*c vi s phát trin ca th trng.
Tuy nhiên, vic xác nhn quy'n s( dng t góp phn nâng cao hiu qu s( dng và còn to c
n'n móng v1ng ch*c cho s phát trin ca th trng bt ng sn. ng thái ca th trng bt
ng sn trong nh1ng n!m gn ây c2ng cho thy ch có xác nhn quy'n s" dng t v3n cha 
 m bo tính hiu qu. Cn phi kim soát c “bong bóng” giá c bt ng sn bng cách
làm cho các giao dch mang tính u c tr" nên khó kh!n hn, nh Chính ph Vit Nam gn ây
ã thc hin. Mt s# vn ' khó kh!n nht, ví d nh to i'u kin d-n i'n  i th(a t nông
nghip, c cu li t rng ca Nhà nc, h% tr công tác qun lý t ai da vào cng -ng "
vùng -ng bào dân tc thiu s#, và thu h-i li t nhàn r%i t các doanh nghip Nhà nc… v3n
cn có các chính sách c th, vt ra ngoài phm vi vic cp Giy chng nhn quy'n s( dng t.
Khi Vit Nam tip tc phát trin và t!ng cng ô th hóa, mt trong nh1ng thách thc khó kh!n
nht là chuyn  i t nông nghip thành t th c và t công nghip trên quy mô ln. Thành
công s7 ph thuc rt nhi'u vào vic ch#ng tham nh2ng trong vic chuyn  i mc ích s( dng
t và 'n bù th&a áng cho ngi dân b nh h"ng.
Trong nh1ng n!m gn ây, vic phát trin c s" h tng " Vit Nam ã có nh1ng tin b
vt bc. Vit Nam hin nay u t khong 9% giá tr GDP vào các d án in, giao thông, vi,n
thông, cp nc và v sinh, nh ó nhanh chóng b*t kp vi các nc láng gi'ng v' mc  s<n
có và chi phí dch v. in khí hoá và in thoi là nh1ng tin b ln nht, h th#ng ng b
c2ng c m" rng áng k. Tuy nhiên, các doanh nghip " Vit Nam v3n phàn nàn v' c s" h
tng giao thông không y ; giá in và in thoi quá *t &.  t c tin b hn n1a
trong phát trin c s" h tng cn phi a dng ngu-n v#n và t!ng tính minh bch trong huy ng
v#n, 5c bit " cp c s". Vic thc hin các khuôn kh i'u tit úng *n h% tr thu h-i chi phí
v
và khuyn khích cnh tranh c2ng giúp thu hút khu vc t nhân tham gia vào phát trin c s" h

tng và góp phn phát trin kinh doanh hn n1a " Vit Nam. ; ây không ch nói n vn '
cung cp tài chính, mà c v' vic m" rng các loi dch v, áp dng các thông l kinh doanh t#t
hn, và nâng cao hn n1a s quan tâm ca khách hàng. Nhìn v' tng lai, không th ch da vào
s tham gia ca khu vc kinh t t nhân  gii quyt nhu cu v' h tng c s" ca Vit Nam
trong nh1ng n!m ti, hay trông i khu vc kinh t này áp ng mt phn ln nhu cu. Trong
l4nh vc h tng c s", phát trin kinh doanh 5c bit ph thuc vào cht lng u t công và
vic 5t giá phù hp cho dch v cung cp.

Nhng ni dung ci cách cha hoàn tt

Hi nhp vào n'n kinh t th gii là mt trong nh1ng ng lc chính ca ci cách kinh t
" Vit Nam. T vic tham gia vào Khu vc mu dch t do ASEAN (AFTA) n vic thc hin
Hip nh Thng mi Song phng Vit –M$ (USBTA), quá trình hi nhp ã giúp cho th
trng tr" nên cnh tranh hn và buc các doanh nghip trong nc phi t!ng n!ng sut và hiu
qu. Song vic ti ây gia nhp T chc Thng mi Th gii (WTO) còn a chng trình ci
cách i xa hn, do tính cht bao trùm ca các cam kt khi gia nhp, g-m c các vn ' " ti
ng biên gii c2ng nh bên trong ng biên gii. C2ng gi#ng nh khi tham gia vào AFTA,
vic gia nhp WTO s7 d3n ti gim các hàng rào thu quan. M5c dù ã t c nhi'u tin b
trong vic d: b& hn ngch nhp kh)u và gim thu quan và tr cp, song mc  bo h mu
dch " Vit Nam v3n còn cao. Tip tc m" c(a s7 d3n n vic nâng cao hiu qu. Qúa trình này
cn i ôi vi nh1ng ci thin áng k v' hu cn thng mi. Các cng ngày càng cht chi,
cùng vi dch v tng #i *t và c quan hi quan ch tp trung vào vic kim tra (c hp l l3n
không hp l) thay vì to thun li thng mi ang là nh1ng tr" ngi #i vi phát trin kinh
doanh. M5t khác, c2ng gi#ng nh vic tuân th Hip nh thng mi Vit M$, gia nhp WTO
òi h&i nh1ng thay  i v' th ch, t vic phi to ra mt sân chi bình 9ng hn cho các doanh
nghip, n m" rng cnh tranh trong nh1ng l4nh vc dch v quan tr.ng nh ngân hàng, hay ci
thin tiêu chu)n v sinh và t!ng cng quy'n s" h1u trí tu. Nh1ng thay  i này s7 thúc )y t!ng
n!ng sut và hiu qu trong trung hn n dài hn, song chúng c2ng s7 là nh1ng thách thc to ln
#i vi các doanh nghip Vit Nam trong ng*n hn.
Nu hi nhp qu#c t là mt trong nh1ng sc )y chính ca ci cách kinh t " Vit Nam

thì ng lc ca nó rõ ràng b*t ngu-n t trong nc. K t khi b*t u quá trình  i mi, Chính
ph Vit Nam ã liên tc thc hin  i mi trong tt c các l4nh vc chính sách vi mc tiêu xây
dng mt n'n kinh t th trng theo nh hng xã hi ch ngh4a. Các k hoch n!m n!m phn
ánh tm nhìn này c2ng thay  i theo thi gian. Các k hoch này da ít hn vào các mc tiêu
nh lng v' sn xut vt cht mà chú tr.ng nhi'u hn vào các chính sách và kt qu phát trin.
Tham vn rng rãi c2ng ã tr" thành mt phn ca quá trình và các hip hi doanh nghip ngày
càng có nhi'u nh h"ng.
Ci thin tình hình huy ng v#n " c trong khu vc t nhân c2ng nh khu vc nhà nc
là mt trong nh1ng ni dung quan tr.ng còn cha c hoàn tt ca chng trình ci cách. H
th#ng ngân hàng cn phi ci cách sâu rng. Công vic này bao g-m chuyn  i các ngân hàng
thng mi nhà nc (NHTMNN) thành các th ch t ch hot ng vì li nhun và xây dng
mt ngân hàng trung ng hin i, chu trách nhim giám sát hot ng ngân hàng và chính sách
ti'n t. Ci cách ngân hàng cn phi d3n ti vic phân b tín dng hiu qu hn và gim bt gánh
n5ng ti'm tàng ca các khon n xu #i vi ngân sách nhà nc. #i vi khu vc nhà nc, cn
hoàn thành quá trình c phn hóa và vic qun lý các DNNN còn li trong tay nhà nc cn phi
c tách kh&i các b ch qun ph trách các ngành mà doanh nghip hot ng  có th )y
mnh c cnh tranh trong toàn b n'n kinh t. T!ng cng công tác qun tr công là mt ni

vi
dung then ch#t khác trong chng trình ci cách còn cha c hoàn tt. Cn phi hoàn thin ci
cách công tác qun lý tài chính công, b*t u t qun lý thu, hình thành các c ch qun lý n
công " tt c các cp và t!ng cng tính minh bch trong u thu mua s*m công. -ng thi cn
phi u tranh ch#ng tham nh2ng, 5c bit vào thi im mà t!ng tr"ng kinh t nhanh s7 to c
hi cho t nn h#i h sinh sôi nhanh hn t#c  ci thin ca h th#ng Chính ph. Ngoài ra, phi
theo u i mnh m7 chng trình ci cách lut pháp và t pháp di tác ng ca Hip nh
thng mi song phng Vit M$ và vic gia nhp WTO. Nh1ng giao dch ch da trên ch1 tín
và các c ch thc thi tng #i n gin s7 càng ngày càng tr" nên không thích hp #i vi nhu
cu ca các doanh nghip khi n'n kinh t phát trin và các doanh nghip trong nc ln mnh
lên.
; mt qu#c gia có mc  phân cp nh " Vit Nam, mt s# thay  i quan tr.ng nht s7

di,n ra " cp a phng. Quá trình phân cp và trao ngày càng nhi'u quy'n quyt nh cho chính
quy'n a phng d3n n s khác bit ln trong xu th phát trin kinh doanh và nói chung hn là
trong phát trin kinh t và xã hi trên c nc Vit Nam. Các tnh lân cn vi cùng i'u kin nh
nhau nhng các cp chính quy'n a phng có cam kt khác nhau #i vi ci cách kinh t
thng d3n n s khác nhau áng k trong !ng ký kinh doanh, u t ca các công ty nc
ngoài và t l lao ng làm công !n lng. Không d, o lng chính xác cht lng qun tr (dù "
cp a phng hay trung ng), tuy nhiên ánh giá so sánh các tnh trong các l4nh vc có nhi'u
kh n!ng nh h"ng n hot ng kinh doanh là mt bc i úng hng. Quá trình hin i
hóa các quy trình lp k hoch a phng phù hp vi bc i " cp trung ng và da vào
tham vn vi cng -ng doanh nghip a phng s7 giúp có thêm nhi'u ci thin hn n1a. Cùng
vi vic phân b ngân sách hp lý cho các tnh có nhu cu ln hn, vic ct nh*c các cán b a
phng có thành tích trong vic )y mnh t!ng tr"ng và gim nghèo là mt c ch khuyn khích
mnh cho s thay  i.

Gi cho tng trng có c s tham gia và chia s rng rãi

Giai on n!m n!m tip theo m" ra nhi'u trin v.ng cho Vit Nam hoàn thành quá trình
chuyn  i ca mình trên nhi'u khía cnh: ngày càng da trên c ch th trng, tin ti tr" thành
thành viên y  ca n'n kinh t th gii, và tr" thành mt nc có thu nhp trung bình. Tuy
nhiên thành công trong quá trình chuyn  i a chi'u này òi h&i vic phát trin kinh doanh phi
mang li li ích cho s# ông dân chúng, nh ang di,n ra t trc n nay. Th trng lao ng
và các ngành thuc l4nh vc xã hi óng vai trò c#t yu xét nu v' m5t này.
Hot ng kinh doanh t!ng v.t nh có ci cách kinh t d3n ti nhu cu lao ng t!ng
mnh. Hin tng này d3n n hai s dch chuyn: dch chuyn ngh' nghip, t ngh' nông sang
vic làm phi nông nghip; và dch chuyn a lý, t nông thôn ra thành th. Tuy nhiên tình hình
vic làm công !n lng li phân b# không -ng 'u trên c nc. Thu nhp ca lao ng c2ng
tng t, có nh1ng khác bit áng k gi1a các tnh. Khác bit v' thu nhp ã gim xu#ng cùng
vi t!ng tr"ng kinh t, -ng thi khong cách v' thu nhp gi1a nam và n1 c2ng gim. Nhng
mc  thù lao ca th trng lao ng dành cho nh1ng ngi có trình  thì ngày mt t!ng lên
và i'u này m" ra kh n!ng cho mt dng bt bình 9ng mi khi Vit Nam ngày càng phát trin.

i'u quan tr.ng là m5c dù s chuyn  i c cu rt mnh m7, tình hình tht nghip cha phi là
vn ' ln. Phn ln nh1ng ngi không có vic làm là thanh niên, tng #i có trình  và mi
bc vào th trng lao ng, m5c dù tình trng d tha lao ng c2ng v3n còn ph bin trong
khu vc nhà nc. Chính tình trng luân chuyn vic làm quá cao ca các công nhân có tay ngh'
mi là vn ' #i vi doanh nghip. Tuy nhiên, nhc im chính ca th trng lao ng Vit
Nam là h th#ng bo tr xã hi. T trc n nay, h th#ng này v#n c coi là ch dành cho lao
ng trong khu vc nhà nc và do vy nó cn hoàn tt quá trình chuyn  i sang c ch th
vii
trng  có th cung cp bo him " mc hp lý giúp cho ngi lao ng #i phó vi nh1ng ri
ro ln khi mc  dch chuyn v' ngh' nghip l3n a lý ca h. ngày càng t!ng.
Tip tc hi nhp sâu hn vào n'n kinh t th gii, hoàn thành các ni dung cha c
hoàn tt ca chng trình ci cách và t!ng cng qun tr công " cp a phng, tt c nh1ng
vic này s7 giúp )y mnh hot ng kinh doanh và t!ng hiu qu ca n'n kinh t. Mt m5t,
nh1ng bc phát trin này là chìa khóa  Vit Nam tr" thành mt nc có thu nhp trung bình.
Nhng mt vn ' quan tr.ng là liu Vit Nam có phi tr giá v' m5t xã hi hay môi trng 
t!ng c hiu qu hay không. Vic trông cy nhi'u hn vào c ch th trng s7 giúp gii phóng
c ti'm n!ng ca các thành viên làm vic có n!ng sut nht trong xã hi, nhng c2ng có th
gây nh h"ng bt li cho nh1ng ngi yu kém nht. Và thm chí ngay c mt th trng hoàn
ho c2ng có th không gii quyt c nh1ng tác ng t bên ngoài #i vi môi trng, do vy
t!ng tr"ng nhanh -ng thi c2ng làm t!ng tình trng ô nhi,m và suy thoái môi trng. Da trên
mt ánh giá h th#ng nh1ng bng chng có c, nh1ng tác ng tiêu cc có th nhìn thy
dng nh không ln, ngoi tr tác ng #i vi môi trng. i'u này òi h&i phi s( dng mt
cách h th#ng hn các tiêu chu)n môi trng có th thc thi c. Tuy nhiên, nh1ng tác ng xã
hi có th ln hn li không d, tiên liu c vi nh1ng công c phân tích tng #i thô s hin
có. Do vy cn phi a ra nh1ng c ch h1u hiu nhm nhanh chóng #i phó vi nh1ng hu qu
không lng trc c. H% tr cho nh1ng công nhân mt vic làm và i'u hòa li ngân sách t
nh1ng tnh c li nhi'u nht t ci cách kinh t sang cho nh1ng tnh b nh h"ng bt li có
th m bo rng mc tiêu công bng xã hi s7 không b hy sinh trên con ng kim tìm s
ph-n vinh.
Nhìn vào tng lai, dch v xã hi cn phi c nâng cp, ây phn nào có th c coi

là ci cách kinh t th h th hai. Vit Nam ã xây dng c các h th#ng y t và giáo dc c
bn cho toàn dân trong thi k0 k hoch hóa tp trung, n c vi i b phn dân chúng và
t c nh1ng ch s# xã hi có th sánh vi nh1ng qu#c gia có thu nhp trung bình. Nhng
nh1ng h th#ng này ã không ng u c vi nh1ng yêu cu trong thi k0 chuyn  i sang
kinh t th trng, và ã tr" nên không phù hp trong vic gii quyt nh1ng nhu cu phc tp hn
và t#n kém hn ca nhân dân khi cuc s#ng ngày càng tr" nên khá gi hn. Do vy thách thc
hin nay là kt hp c hiu qu ca c ch th trng vi mc  bao ph rng rãi ca nh1ng
dch v y t và giáo dc có c trong thi k0 k hoch hóa tp trung. Thành công trong s kt
hp này có th 5t n'n móng cho nh1ng h th#ng ph cp hin i. Mt cách nghch lý, cht
lng tng #i t#t ca các c ch xác nh #i tng cn nhn c h% tr giúp ta có th s(
dng chúng làm công c  t c din bao ph rng rãi hn. Không phi bng các khon cp
phát ngân sách hay cho vay u ãi nh hin v3n ang làm " mt mc  nào ó, mà là giúp cho
ngi nghèo tip cn c vi các dch v mà l7 ra h. phi óng phí. Các chính sách ch.n l.c #i
tng h% tr phù hp và “xã hi hóa” có th i ôi vi nhau. Tuy nhiên cn chú ý y  n các
c ch u tiên  s kt hp này thc s có hiu qu.
M#i liên h gi1a công bng xã hi và phát trin kinh doanh thc s mnh m7 hn ta
t"ng ban u. Theo thi gian, các doanh nghip phi tr" thành nh1ng nhà cung cp quan tr.ng
các dch v xã hi, vì không nên l3n ln ngân sách công vi cung cp dch v công. Giáo dc i
h.c, dch v y t, và có l7 trong tng lai không xa là c các chng trình hu trí có th s7 do các
doanh nghip ngoài qu#c doanh cung cp, trong ó có c doanh nghip t nhân, hp tác xã và
các t chc phi Chính ph. -ng thi, bo him xã hi (BHXH) nu c ci cách hp lý c2ng
có th tích l2y c mt ngu-n lc rt ln trc khi nh1ng ngi lao ng ngày hôm nay b*t u
ngh hu. Nh1ng ngu-n lc này cn c u t; và nu c qun lý mt cách minh bch và
hiu qu, chúng s7 óng góp to ln cho vic tích l2y v#n. Tip theo, và c2ng là i'u rõ ràng nht,
ngu-n nhân lc t#t không th tách ri vi mt lc lng dân c kh&e mnh và có h.c thc. 5c
bit, vic phát trin h th#ng giáo dc là yu t# then ch#t  khai thác nh1ng tài n!ng s<n có trong
m%i th h tr8 em Vit Nam, và  xây dng nh1ng k$ n!ng mà cng -ng doanh nghip ang

viii
cn. i'u cu#i cùng và c2ng r)t quan tr.ng là s phát trin có s tham gia và chia s8 rng rãi là

g#c r, ca s n nh xã hi. Và ây li là mt trong nh1ng li th chính ca Vit Nam so vi
nh1ng #i th cnh tranh ca mình.





PHN

I:
MT

NN

KINH

T


MI

NI





1. CÁC LOI HÌNH DOANH NGHIP



Ít qu#c gia nào trên th gii có c s a dng n áng kinh ngc ca các loi hình
doanh nghip " Vit Nam. Da trên mt n'n v!n hóa coi tr.ng u óc kinh doanh và phát trin
thnh vng, gn nh mt n(a các h gia ình " Vit Nam 'u có hot ng kinh doanh nh& di
hình thc này hay hình thc khác. Do áp dng chin lc phát trin vi nhà nc óng vai trò
ch o t sau khi giành c c lp, Chính ph v3n còn s" h1u hàng ngàn doanh nghip nhà
nc (DNNN), trong s# ó có nh1ng doanh nghip rt ln. Vit Nam c2ng là mt trong nh1ng
nc nhn u t trc tip ca nc ngoài (FDI) ln nht trên th gii xét theo giá tr tng #i,
trong ó có nh1ng n!m mà giá tr ca các d án c phê duyt lên ti gn mt phn mi GDP.
Trong n!m n!m va qua ã có hin tng bùng n vic !ng ký các doanh nghip t nhân. i'u
này va phn ánh hin tng hp thc hóa các doanh nghip ã t-n ti, va cho thy s hình
thành các doanh nghip mi. S a dng áng chú ý này ca khu vc doanh nghip ã c công
nhn là mt trong nh1ng 5c im chính, thm chí có th coi là im mnh, ca quá trình chuyn
 i n'n kinh t Vit Nam. N!m 1986, i hi VI ng Cng sn Vit Nam ã a ra chng
trình  i mi sâu rng, xóa b& c ch “qun lý tp trung quan liêu da trên bao cp ca nhà
nc” và chuyn sang n'n kinh t “nhi'u thành phn theo nh hng th trng”, trong ó nâng
cao vai trò ca kinh t t nhân. N!m 2001, i hi ng IX ã công nhn rõ ràng FDI là mt khu
vc ca n'n kinh t. N!m 2006, i hi ng X rt có th s7 cho phép các ng viên cng sn là
các doanh nhân thuc khu vc kinh t t nhân, qua ó nhn mnh v th bình 9ng và tính hp
pháp ca các doanh nghip thuc m.i loi hình. Nhng c2ng chính s a dng ca khu vc doanh
nghip " Vit Nam li là mt thách thc #i vi vic phân tích kinh t và hoch nh chính sách.
Các loi hình doanh nghip khác nhau có nh1ng óng góp khác nhau #i vi t!ng tr"ng kinh t
và gim nghèo.  các chính sách ca chính ph có hiu qu, cn phi hiu rõ các b phn cu
thành chính ca khu vc doanh nghip ca Vit Nam, và các b phn này liên kt vi nhau nh
th nào. Vic phân tích và t ng hp các ngu-n d1 liu hin có cho thy hin còn có “mt khong
gi1a b b& tr#ng” trong bc tranh phân b# doanh nghip theo quy mô. Tuy nhiên, khong tr#ng
này ang dn c lp y, do ngày càng có nhi'u doanh nghip có qui mô nh& tin hành !ng
ký kinh doanh chính thc.

H kinh doanh


Có th ngc nhiên khi bit rng ngi Vit Nam thm chí còn có chí kinh doanh hn c
ngi Hoa. ây ít ra c2ng là mt trong nh1ng phát hin ca i'u tra Giá tr Th gii (World
Values Survey, WVS) c tin hành ti 65 qu#c gia trên kh*p các châu lc. WVS c Vin
Nghiên cu Con ngi thc hin ln u tiên " Vit Nam vào n!m 2001. Mt trong nh1ng mc
tiêu ca phiu i'u tra là nhm ánh giá thái  ca #i tng i'u tra v' n'n kinh t th trng.
Có mt câu h&i dùng thang im 10  tìm hiu mc  tán -ng #i vi vic s" h1u doanh
nghip t nhân (10 im) so vi s" h1u nhà nc (1 im). im trung bình ca các #i tng
tham gia ph&ng vn ngi Vit Nam là 5,6, trong khi im s# ca ngi Hoa là 4,2. Nhìn chung,
các #i tng c ph&ng vn " c hai nc này 'u t& ra g*n bó vi s tham gia ca Chính ph
nhi'u hn so vi công dân ca các nc có n'n kinh t th trng phát trin khác. Tuy nhiên, s
khác bit này là không ln, và thái  ca nh1ng #i tng tham gia tr li i'u tra ngi Vit rt
gn vi thái  ca ngi Nht.
KINH DOANH
4
Mt i'u hoàn toàn bình thng là nh1ng ngi tr8 tu i hn có thái  ng h hn #i
vi s" h1u t nhân và cnh tranh so vi ngi ln tu i. Có th thy i'u này qua vic chia các #i
tng tham gia i'u tra WVS theo n!m sinh, ly n!m 1975 làm m#c. ; ây, cn lu ý mt 5c
im là khong hai phn ba dân s# Vit Nam c sinh ra sau ngày th#ng nht t nc. Thái 
ng h kinh t th trng mnh m7 hn c2ng có m#i liên h ch5t ch7 vi trình  h.c vn.
Kt qu i'u tra hi bt ng khi phân loi #i tng tr li theo khu vc và a bàn sinh
s#ng. Xét v' nhi'u m5t, mi'n B*c và mi'n Nam Vit Nam có nhi'u s khác bit v!n hoá. Ngi
dân mi'n Nam c2ng có xut x t mi'n B*c, nhng khi i khai kh)n vùng t mi h. phi da
vào nh1ng sáng kin cá nhân nhi'u hn là vào vic ra quyt nh tp th " làng xã. Ngi mi'n
Nam c2ng quen t*m mình trong n'n kinh t th trng ngay t trc khi t nc th#ng nht. Tuy
nhiên, #i tng tham gia tr li i'u tra ngi mi'n B*c li có thái  tích cc hn #i vi n'n
kinh t th trng so vi ngi mi'n Nam. i'u này có th lý gii là do tác ng ca ci cách
kinh t #i vi i s#ng hàng ngày " mi'n B*c mnh m7 hn so vi " mi'n Nam.


























Khung 1.1: Có bao nhiêu doanh nghip h gia ình?

Theo i'u tra Mc s#ng H gia ình Vit Nam (TMSHG) ca TCTK n!m 2004, hin có
khong 9.3 triu doanh nghip h gia ình phi nông nghip. M5t khác, i'u tra H kinh doanh (THKD)
n!m 2004 c2ng do TCTK thc hin li cho con s# là 2.9 triu h kinh doanh có tin hành ít nht là mt
hot ng kinh doanh. Con s# chênh lch 6.4 triu h gi1a hai ngu-n s# liu là rt ln. Hiu c nguyên
nhân ca s chênh lch này này s7 giúp cho vic ánh giá các h qu #i vi vic tính GDP da trên
THKD.

Theo TMSHG 2004, mt doanh nghip h gia ình phi nông nghip làm  các hot ng kim
thu nhp c lp và không liên quan n vic sn xut hay tiêu th các sn ph)m nông nghip (di các
hình thc khác nhau). TMSHG thu thp thông tin cho thi gian 12 tháng trc khi cán b th#ng kê
n i'u tra, do ó bao g-m c các hot ng kinh doanh phi nông nghip mà h nông dân thc hin vào
mùa nông nhàn.
Mt phng pháp thc t  tìm hiu v' s khác bit trong kt qu i'u tra ca THKD và
TMSHG là gi nh rng TMSHG ã tính n tt c các vic làm t do phi nông nghip, không k
quy mô ln nh& ra sao, và áp dng các tiêu chu)n a vào #i tng i'u tra ca THKD cho các hot
ng này. Thc t, mc tiêu ca TMSHG là ánh giá tình hình thu nhp, nghèo ói và mc s#ng ca
các h gia ình, m bm rng các vic làm t do phi nông nghip 'u c bao quát mt cách y .
Sáu tiêu thc ch.n m3u i'u tra c áp dng cho các hot ng ca h gia ình trong
TMSHG: (i) ngu-n thu nhp có c!n c, (ii) thông tin tr li i'u tra hoàn chnh, (iii) các doanh nghip
phi hot ng c ít nht 3 tháng trong n!m, tr trng hp doanh nghip mi c thành lp, (iv)
doanh nghip phi có a im c# nh, tr trng hp là doanh nghip vn ti, (v) doanh nghip hot
ng phn ln thi gian trong tháng, và (vi) doanh nghip hot ng vào ngày u ca tháng 10. Các i'u
kin ch.n m3u này ã làm gim t ng s# h kinh doanh xu#ng còn 6,1 triu. Tuy nhiên, nhi'u h tin hành
-ng thi vài hot ng kinh doanh. i'u kin ch.n m3u này ã làm gim s# h tin hành ít nht mt
hot ng kinh doanh xu#ng còn 4,5 triu h. Do ó, hin có 1,6 triu h kinh doanh không c a vào
THKD.
Vic tính không y  s# lng h kinh doanh trong THKD có nh h"ng n vic tính toán
GDP ca Vit nam. Theo TMSHG, giá tr gia t!ng trung bình trong mt n!m ca mt h kinh doanh là
vào khong 15,5 triu -ng. Nhân s# này lên vi 6,1 triu s7 c t ng giá tr gia t!ng ca khu vc doanh
nghip h gia ình " Vit Nam, tng ng vi gn 13% t ng GDP. Do 3,2 triu trong s# 6,1 triu
doanh nghip h gia ình không c tính n trong THKD, tài khon qu#c gia có th ánh giá không
ht giá tr gia t!ng ca khu vc ó theo t6 l này. i'u này có ngh4a là GDP ca Vit Nam cao hn mc
công b# chính thc gn 7%. Tuy nhiên con s# tính thiu có th ít hn, do 1,6 triu h kinh doanh không
c tính trong THKD có l7 là nh1ng h kinh doanh nh& nht.

Ngun: Da theo Wim Vijverberg (2005).



CÁC

LO=I

HÌNH

DOANH

NGHIP


5
S ng h rng rãi trên c nc #i vi kinh t t nhân c phn ánh y  qua mc
 s" h1u và hot ng kinh t quy mô nh& ca các h gia ình Vit Nam. Khó có th ánh giá
chính xác c có bao nhiêu h gia ình ang kinh doanh, vì các công c i'u tra khác nhau có
th cho các kt qu khác nhau (Khung 1.1). Tuy nhiên mt c tính áng tin cy ã bao g-m c
các hot ng kinh doanh mà h nông dân thc hin trong mùa nông nhàn ã a ra con s# 9.3
triu h, ho5c trên mt n(a s# h gia ình " Vit Nam.
Mt so sánh qu#c t có th giúp ánh giá s n!ng ng ca Vit Nam. Nhi'u nc cho
n nay c2ng không có s<n s# liu th#ng kê v' s# lng h kinh doanh; i'u này c2ng d, hiu vì
bn thân vic ánh giá có nhi'u khó kh!n. Nhng c2ng có nh1ng s# liu th#ng kê so sánh t l lao
ng t do " nông thôn tham gia vào các hot ng phi nông nghip. Vic phân tích các s# liu
này cho thy rng b phn này t!ng lên cùng vi trình  phát trin ca mt qu#c gia (Hình 1.1).
i'u 5c bit trong trng hp ca Vit Nam là b phn này phát trin vi t#c  nhanh hn
nhi'u k t khi b*t u công cuc ci cách kinh t.

Hình 1.1: Mt qu#c gia giàu óc kinh doanh
0
10

20
30
40
50
60
70
80
0 2,000 4,000 6,000 8,000 10,000
GDP trên u ngi theo sc mua ngang giá US$
T l lao ng phi nông nghip
 nông thôn
Costa Rica
Chile
Brazil
Thailand
Rwanda
Vietnam '98
Vietnam
'04

Ngu-n: T tính, da trên s# liu ca TCTK, Jean O. Lanjouw và Peter Lanjouw
(2001). S# liu v' vic làm da trên ngh' nghip chính.

Các h kinh doanh xut hin ph bin hn " vùng -ng bng. N!m 2004, doanh nghip
h gia ình chim n 28% s# lng vic làm " vùng -ng bng sông H-ng và -ng bng sông
C(u Long. Vic làm " ây có ngh4a là ly kinh doanh h gia ình làm ngu-n thu nhp chính ho5c
th hai. Tuy nhiên, theo thi gian, s óng góp ca lao ng t do phi nông nghip vào thu nhp
gia ình li gim " hu ht các vùng, ngoi tr vùng ven bin Nam Trung B và ông Nam B.
N!m 1993, gn 30% s# lao ng có vic làm " Vit Nam hot ng trong khu vc kinh t h.
n n!m 2004, t l này ã gim xu#ng còn khong 25%. S gim sút này có th c gii thích

bng hin tng gia t!ng áng k vic làm c tr lng, t 16% trong t ng s# n!m 1993 lên
n 27% n!m 2004. Trong giai on này, các gia ình khm khá hn 'u có t l thu nhp t các
hot ng kinh doanh phi nông nghip cao hn. i'u này cho thy vic m" mt doanh nghip gia
ình thng i ôi vi mc s#ng cao hn.
KINH DOANH
6
Bc tranh v' phân b các doanh nghip h gia ình theo ngành không thay  i nhi'u theo
thi gian. Hai ngành kinh doanh ph bin nht là “thng mi” và “ch bin và ch to”. Thng
mi chim trên 40% các h gia ình tham gia kinh doanh; còn ch bin và ch to chim khong
mt phn t. Ngc li, “xây dng” và “khai khoáng” m%i ngành ch chim khong 1% trong
t ng s# các h kinh doanh.
Doanh nhân trong h kinh doanh thuc các ngành khác nhau c2ng có 5c im khác
nhau. Doanh nhân trong ngành xây dng, “các dch v khác” và vn ti thng có trình  h.c
vn cao hn. H kinh doanh thng mi, ch bin thc ph)m và ch to thng do ph n1 i'u
hành hay qun lý. Doanh nghip trong các ngành xây dng và vn ti ch yu do nam gii i'u
hành. Nhìn chung, ph n1 làm ch 55,7% s# h kinh doanh trong n!m 2002, so vi 52,5% trong
n!m 1998 và ch có 49% trong n!m 1993. N!m 2004, các h kinh doanh do ph n1 qun lý làm
!n có lãi hn các h kinh doanh do nam gii i'u hành.
So sánh mt cách h th#ng s# liu các n!m 1993, 1998, 2002 và 2004 c2ng cho thy rng
các h kinh doanh càng ngày càng mang tính “chuyên nghip” hn. S# ngày hot ng trong mt
tháng và s# tháng hot ng trong n!m c2ng t!ng lên. T l phn tr!m các h kinh doanh có a
im kinh doanh c# nh c2ng t!ng. Ngoài ra, t l các h kinh doanh làm !n thua l% là 0,3% trong
n!m 2004 so vi 4,8% trong n!m 2002, và 8,2% trong n!m 1998.

Khu vc Kinh t T nhân mi ni

Hàng lot ci cách chính sách ã h% tr cho s phát trin ca khu vc kinh t t nhân.
Vic thông qua Lut u t Trc tip Nc ngoài vào n!m 1986 ã mang li li ích cho các
doanh nghip trong nc m5c dù theo mt cách gián tip. Khung pháp lý ln u tiên c thit
lp vào n!m 1990 vi s phê chu)n Lut Doanh nghip T nhân và Lut Công ty. Hin pháp ã

chính thc tha nhn vai trò ca kinh t t nhân vào n!m 1992. Lut Khuyn khích u t trong
nc ban hành n!m 1994 và c s(a  i n!m 1998 ã giúp cho các nhà u t Vit Nam tip
cn vi mt s# c ch u ãi nh #i vi các nhà u t nc ngoài. Nhng rõ ràng, m#c quan
tr.ng nht #i vi s phát trin ca kinh t t nhân chính là Lut Doanh nghip ban hành tháng
1/2000. V' hình thc, v!n bn lut này là s kt hp ca các Lut Công ty và Lut Doanh nghip
T nhân trc ây. Trên thc t, lut này th hin s thay  i c!n bn trong cách tip cn. Cho ti
trc thi im này, các doanh nghip t nhân ch c phép hot ng vi i'u kin h. tuân th
hàng lot bc phê duyt và kim tra ca Chính ph. Ngc li, Lut Doanh nghip bo v quy'n
ca công dân c phép thành lp và vn hành doanh nghip t nhân mà không cn có s can
thip không cn thit t phía các quan chc chính quy'n.
Nét mi quan tr.ng nht ca Lut Doanh nghip là vic tinh gin các th tc !ng ký
kinh doanh. Cng -ng doanh nghip xem im  i mi này là cho phép “ti'n !ng, hu kim”.
Lut Doanh nghip còn d3n ti vic bãi b& trên mt tr!m loi giy phép kinh doanh. Kt qu là
thi gian và chi phí cho vic !ng ký kinh doanh ã c gim bt. Lut còn cng c# lòng tin ca
cng -ng doanh nghip vào b máy chính quy'n a phng, bng cách gim bt c hi tham
nh2ng. K t khi Lut Doanh nghip ra i, s# lng doanh nghip t nhân !ng ký hàng n!m
không ngng t!ng lên (Hình 1.2).
Mt vn ' còn gây tranh cãi và ôi khi c a ra tranh lun sôi n i là vic có bao
nhiêu trong s# nh1ng doanh nghip !ng ký theo Lut Doanh nghip thc s là doanh nghip
mi. Ho5c thm chí, có bao nhiêu doanh nghip trong s# ó thc s t-n ti. S không ch*c ch*n
này ôi khi c s( dng  làm dy lên nghi ng v' sc s#ng ca khu vc kinh t t nhân ca
Vit Nam.

CÁC

LO=I

HÌNH

DOANH


NGHIP


7
S# liu v' !ng ký kinh doanh c thu thp ti Trung tâm Thông tin Doanh nghip
Qu#c gia (TTTTDNQG) thuc B K hoch và u t (BKHT). Thông tin a vào c s" d1
liu ca TTTTDNQG c các S" K hoch và u t (S" KHT) trong c nc cung cp. V!n
phòng S" KHT là ni các nhà doanh nghip tng lai np n xin !ng ký thành lp doanh
nghip và nhn giy phép !ng ký kinh doanh. M5t khác, s# liu v' các doanh nghip ang hot
ng ch yu ly t kt qu t ng i'u tra doanh nghip ca TCTK c tin hành hàng n!m k t
2002. S# liu ly t các cuc t ng i'u tra doanh nghip cho thy ch có mt n(a s# doanh nghip
ã !ng ký là thc s t-n ti. T ng i'u tra doanh nghip s( dng s# liu doanh nghip có !ng
ký c cp nht thông qua vic n#i mng vi c s" d1 liu v' thu ca B Tài chính (BTC).

Hình1.2: !ng ký doanh nghip ang trên chi'u hng gia t!ng…

Ngun: T tính toán da trên s# liu ca TTTTDNQG. Các con s# th hin s#
lng !ng ký mi theo n!m.

Tuy nhiên, s# liu t hai ngu-n nói trên không mâu thu3n nh ta t"ng. Không phi tt c
các doanh nghip ã !ng ký kinh doanh 'u thc s hot ng. Mt s# doanh nghip không lo
c v#n, mt s# doanh nghip khác có th  l: mt c hi th trng, ho5c các #i tác ti'm
n!ng ca mt s# doanh nghip khác n1a có th không còn quan tâm. Trong mt nghiên cu trên
quy mô nh& v' doanh nghip do Ngân hàng th gii thc hin, khong 8% các doanh nghip ã
!ng ký cha i n c giai on !ng ký mã s# thu, -ng ngh4a vi vic h. cha tng thc
s b*t u hot ng. i'u quan tr.ng hn là không phi tt c các doanh nghip ã b*t u hot
ng 'u có th t-n ti. Mt cuc i'u tra ba vòng v' doanh nghip va và nh& do Vin Khoa h.c
Lao ng và Xã hi (VKHLXH) tin hành cho thy t l rút lui là trên 15%/n!m trong nh1ng
n!m u thp niên 90; con s# này ã gim xu#ng còn di 10% trong nh1ng n!m gn ây. Nh1ng

con s# này không cao mt cách bt thng so vi tiêu chu)n qu#c t. Tuy nhiên phn ln các
trng hp óng c(a doanh nghip li không c ghi nhn " Vit Nam vì thc t không có ng
c khuyn khích các doanh nghip báo cáo li i'u này. Trong nh1ng n!m qua, con s# này tích t
thành mt t l áng k trong t ng s# tt c các doanh nghip ã !ng ký, gii thích cho phn ln
s khác bit gi1a s# liu ca TTTTDNQG và TCTK.
Mt vn ' gây tranh cãi khác là có bao nhiêu doanh nghip trong s# này là các doanh
nghip mi. Các ngu-n thông tin khác nhau cho mt câu tr li là: phn ln, nhng không phi là
tt c. Khong 45% doanh nghip trong cuc i'u tra quy mô nh& ca Ngân hàng Th gii ã nói

0

10.000

20.000

30.000

40.000

50.000

1999

2000

2001

2002

2003


2004

2005e


KINH DOANH
8
ti " trên thc t ã t-n ti vào thi im n!m 2000, ch yu là di hình thc h kinh doanh.
Mt trong nh1ng lý do quan tr.ng nht làm cho các doanh nghip này i !ng ký là  c mua
hóa n Giá tr gia t!ng (VAT), vì thiu loi hóa n này thì doanh nghip không th bán hàng
hay cung cp dch v cho Chính ph và DNNN. Mt i'u tra khác do VCCI thc hin n!m 2001
cho thy có khong 70% doanh nghip !ng ký thc s là doanh nghip mi. Trong i'u tra ca
VKHLXH, n!m thành lp trung bình là 1990 vi mc dao ng lch chu)n là 8,3 n!m. Tuy
nhiên mt nghiên cu sâu ã phát hin ra rng rt khó xác nh c ngu-n g#c thc s ca các
doanh nghip tham gia, vì xut thân ca các doanh nghip rt khác nhau và trong nhi'u trng
hp rt phc tp và lòng vòng. Tuy nhiên, phân tích này c2ng cho thy nhi'u doanh nghip ã
c “nâng cp” t các h kinh doanh, trong khi mt s# doanh nghip khác c !ng ký b"i các
cá nhân hot ng bt hp pháp ho5c không chính thc trong ngành này ã nhi'u n!m.
Mt lý do  tin rng có nhi'u doanh nghip !ng ký là doanh nghip mi là dòng ki'u
h#i n nh do ngi Vit " nc ngoài g(i v'. /c tính có khong ba triu ngi g#c Vit, hay
gn b#n phn tr!m dân s# c nc ang s#ng " nc ngoài theo din thng trú. Vic chuyn ti'n
v' nc ca ngi Vit s#ng " nc ngoài ã t!ng 'u trong nh1ng n!m gn ây, t 35 triu ô
la vào n!m 1991 n gn 4 t ô la n!m 2005. M5c dù con s# c tính này c2ng còn yu t# không
ch*c ch*n, song nhi'u nhà quan sát tin rng phn ln lng ki'u h#i này ã c i qua các kênh
chính thc. Theo IMF, mt phn ki'u h#i áng k nm " các dng u t vào bt ng sn, th
trng v#n và các doanh nghip nh&. Nh1ng khon u t này ôi khi c ghi nhn nh nh1ng
khon chuyn ti'n thun túy, ch không phi là FDI hay u t tài chính gián tip. !ng ký u
t di danh ngh4a mt thành viên trong gia ình là công dân c trú hp pháp " Vit Nam là mt
cách  tránh nh1ng th tc hành chính rm rà dành cho nh1ng ngi không thuc din c trú.

Có th s( dng s# liu v' !ng ký kinh doanh  suy ra tính cht ca các doanh nghip t
nhân " Vit Nam. Các loi hình công ty n gin nh công ty mt ch hay trách nhim h1u hn
chim n 90% s# !ng ký. Tuy nhiên có mt xu hng rõ rt hng n nh1ng hình thc phc
tp hn nh công ty c phn (CTCP). Các doanh nghip !ng ký c2ng có quy mô nh& k c v' s#
lng nhân viên và v#n !ng ký. Vào thi im cu#i n!m 2002, mt doanh nghip mt ch trung
bình có 15 nhân viên; công ty trách nhim h1u hn là 38 và CTCP là 53.
Theo nghiên cu ca VKHLXH, khong hai phn ba các doanh nghip có khách hàng
chính là cá nhân, và khong mt phn n!m s# doanh nghip có khách hàng là các doanh nghip t
nhân khác. DNNN là khách hàng chính ca 9% doanh nghip t nhân, tip theo là các c quan "
a phng (2%) và các công ty thng mi qu#c danh (1%). Ch có 2% doanh nghip t nhân có
th trng chính là th trng xut kh)u và doanh nghip có v#n u t nc ngoài. Mt s# công
ty nh Biti’s, Kinh ô và Cà phê Trung Nguyên ã thành công trong vic phát trin thng hiu.
Tuy nhiên, nh1ng tm gng nh vy v3n còn rt him hoi.
Tình hình !ng ký doanh nghip c2ng phân b# rt không -ng 'u gi1a các tnh, c v' s#
lng doanh nghip và t ng s# v#n !ng ký (Hình 1.3).
Nghiên cu ca VKHLXH c2ng cho bit mt thông tin thú v v' 5c im ca các
doanh nhân trong khu vc kinh t t nhân " Vit Nam. Hình nh thng thy ca các doanh
nghip này là nam gii " tu i trung niên, có trình  h.c vn t 10 n!m tr" lên, trc ây ã tng
" cng v có trách nhim nào ó, thng là " trong khu vc nhà nc. Khong mt phn t
giám #c-ch doanh nghip " tu i trên 50, và mt s# rt ít " tu i di 29. Ch có mt phn n!m
doanh nhân trong khu vc t nhân là ph n1, m5c dù có s khác bit ln gi1a các vùng. Ví d, "
TP H- Chí Minh có 63% s# doanh nghip do nam gii làm ch, so vi 89% " Hà Tây và Qung
Nam.



CÁC

LO=I


HÌNH

DOANH

NGHIP


9
Doanh nghip Nhà nc

Khu vc kinh t nhà nc " Vit Nam c hình thành ngay sau khi t nc giành c
c lp t thc dân Pháp vào n!m 1954, thông qua vic qu#c h1u hoá các hãng t nhân ang t-n
ti vào thi im ó và xây dng các DNNN mi. Trong b#i cnh mt n'n kinh t nông nghip
lc hu, các nhà lãnh o ca Vit Nam cho rng cn phi xây dng khu vc kinh t nhà nc
theo mô hình kinh t ca Liên Xô, vào thi im ó c coi là cách nhanh nht  phát trin n'n
kinh t. Sau ngày th#ng nht t nc, nh1ng n% lc u t áng k ã c dành cho các DNNN
trong ngành công nghip thông qua k hoch n!m n!m ln th hai. Các c s" kinh doanh ca ch
 c2 " mi'n Nam b b*t buc phi chuyn  i sang mô hình DNNN ca mi'n B*c. Trong khi ó,
vào u n!m 1978, 1.500 doanh nghip t nhân ca mi'n Nam vi 130.000 công nhân ã c
qu#c h1u hóa và chuyn  i thành 650 DNNN.

Hình 1.3: … nhng phân b# không 'u trên phm vi c nc




< 15
15 - 20
20 - 25
25 - 35

35 - 50
50 - 200
> 200




< 750
750 - 1100
1100 - 1500
1500 - 2500
2500 - 10000
10000 - 25000
> 25000

Ngun: T tính toán, da trên s# liu ca TCTK và TTTTDNQG.

Xu hng này b*t u c o ngc t n!m 1986 vi i hi ng VI. N!m 1987, các
DNNN c quy'n t ch xây dng và thc hin các k hoch ng*n, trung và dài hn ca mình.
Các ch tiêu sn xut pháp lnh ã gim xu#ng ch còn ba, và h th#ng cung cp u vào cho sn
xut ca nhà nc ã b bãi b&. Sn ph)m sn xut ngoài k hoch có th c bán ra cho các
doanh nghip thng mi khác ho5c thm chí bán th9ng cho ngi tiêu dùng. Li nhun c
tính da trên chi phí thc t. Ngoài phn óng góp b*t buc vào ngân sách nhà nc, các doanh
nghip có th gi1 li li nhun và tu0 ý s( dng. N!m 1991, nh1ng DNNN b coi là hot ng
kém hiu qu, thiu v#n và công ngh hay không có  nhu cu cho sn ph)m b buc phi gii
th ho5c sát nhp vi các n v khác. Kt qu là n tháng 4/1994 s# lng các DNNN ã gim
xu#ng còn 6.264 doanh nghip, bng mt n(a s# doanh nghip hot ng trong thi k0 cc thnh
Tính theo nghìn ngi Tính theo ‘000 ng/ngi
KINH DOANH
10

ca n'n kinh t qu#c doanh. N!m 1995, Lut DNNN c ban hành. Bên cnh vic trao t cách
pháp nhân bình 9ng cho tt c các doanh nghip, lut này cho doanh nghip quy'n c t do
kinh doanh vi nhau và vi các doanh nghip ngoài qu#c doanh, bao g-m c các #i tác nc
ngoài di hình thc liên doanh. DNNN c2ng c phép thuê và sa thi lao ng, nh mc tr
lng trong phm vi hng d3n cho phép. Tuy nhiên, các doanh nghip này không c phép bán
i s# v#n mà nhà nc ã giao cho h..
Giai on chuyn  i các DNNN tip theo c t chc qua quá trình chuyn  i quy'n
s" h1u, trong ó phn quan tr.ng nht là c phn hoá. Quá trình này bao g-m vic bán mt phn
v#n ca nhà nc cho t nhân. Cho ti rt gn ây, nh1ng ngi c mua li phn v#n này v3n
ch yu là công nhân và cán b ca các DNNN, làm cho vic c phn hoá gi#ng nh là “t nhân
hoá trong phm vi ni b”.
Nhi'u cán b qun lý " các DNNN là k$ s c ào to theo mt chuyên ngành nào ó
trong l4nh vc hot ng ca doanh nghip. Nh có ào to chuyên môn này mà h. d, dàng n*m
b*t c nh1ng công ngh mi nh các công ngh c nhà u t nc ngoài chuyn giao cho
công ty liên doanh, và áp dng chúng vào sn xut. H. thng không c ào to v' kinh doanh
và thiu k$ n!ng qun lý, d3n n kém n*m b*t th trng và nhu cu ca ngi tiêu dùng, và hn
ch v' kh n!ng a ra nh1ng thay  i c!n bn v' qun lý, k c vic t chc li quy trình làm
vic và giao quy'n ra quyt nh.
Tuy nhiên, gn ây hn, vic c phn hoá nh1ng công ty ln và vic bán u giá c phn
ca nh1ng công ty này ã thành công trong vic thu hút các nhà u t bên ngoài. Trung bình,
nhà nc n*m gi1 khong 46% s# v#n trong các doanh nghip c phn hoá, ngi lao ng n*m
gi1 38% và c ông bên ngoài 15%. T n!m 2003 lng c phn do c ông bên ngoài n*m gi1
ã t!ng gp ôi. Tuy nhiên, cho n nay mi ch có 20 doanh nghip c phn hoá là có c ông
ngi nc ngoài.
Quá trình c phn hoá b*t u rt chm, ch có 100 DNNN c bán vào n!m 1998.
Trong nh1ng n!m tip theo, t#c  này t!ng gp hai, và 5c bit t!ng t#c trong n!m 2003 vi
khong 300 DNNN c c phn hoá. Hin nay, vic chuyn  i quy'n s" h1u di,n ra vi
khong 500 DNNN m%i n!m. Trên 2.500 DNNN trong s# ó ã c c phn hoá, và s7 có
khong 900 DNNN khác (trong s# ó có nhi'u doanh nghip rt ln) s7 c c phn hoá trong
khong hai n!m ti. -ng thi, vic thành lp DNNN mi thc s kt thúc vào n!m 2001. S kt

hp ca hai xu hng này ã d3n n vic gim áng k s# lng DNNN, và t!ng s# lng
CTCP. Hin nay, có khong 3.200 DNNN ang hot ng. n cu#i n!m 2006 s7 có khong
3.500 CTCP có v#n u t ca nhà nc, trong ó có 900 doanh nghip nhà nc n*m gi1 c
phn chi ph#i. Tt c tình hình này d3n n vic gim bt (m5c dù vi t#c  dn dn) t tr.ng
ca khu vc nhà nc trong n'n kinh t (Hình 1.4).


















×