Tải bản đầy đủ (.pdf) (28 trang)

Bài giảng Lý thuyết xác suất và thống kê toán: Chương 2 - Đại học Kinh tế Quốc dân

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (1.3 MB, 28 trang )

Chương 2. BIẾN NGẪU NHIÊN &
QUY LUẬT PHÂN PHỐI XÁC SUẤT
▪ Biến ngẫu nhiên là khái niệm trung tâm của lý
thuyết xác suất

▪ Hiểu được khái niệm và cách phản ánh quy luật của
biến ngẫu nhiên, thông qua quy luật phân phối xác
suất
▪ Khái niệm về các tham số đặc trưng cho đại lượng
ngẫu nhiên trong kinh tế - kinh doanh

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

51


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

NỘI DUNG CHƯƠNG 2
▪ 2.1. Định nghĩa biến ngẫu nhiên

▪ 2.2. Quy luật phân phối xác suất
• Bảng phân phối xác suất
• Hàm phân phối xác suất
• Hàm mật độ xác suất
▪ 2.3. Tham số đặc trưng

• Kỳ vọng
• Phương sai, độ lệch chuẩn
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn


52


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.1.

2.1. ĐỊNH NGHĨA BIẾN NGẪU NHIÊN
▪ Định nghĩa 2.1. Biến số gọi là biến ngẫu nhiên
(random variable) nếu trong kết quả của phép thử
nó sẽ nhận một và chỉ một trong các giá trị có thể có
của nó tùy thuộc vào sự tác động của các nhân tố
ngẫu nhiên.
▪ Viết tắt là BNN
▪ Ký hiệu: X, Y, Z hoặc X1, X2,…

▪ Giá trị có thể có của X là x1, x2,….
▪ (X = x1), (X = x2) là các biến cố
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

53


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.1. Định nghĩa biến ngẫu nhiên

Phân loại biến ngẫu nhiên
▪ Biến ngẫu nhiên là rời rạc (discrete) nếu các giá trị
có thể có của nó lập thành một tập hợp hữu hạn

hoặc đếm được
• Ví dụ: Điểm số, Số người vào cửa hàng

• X = {x1, x2,…, xn}; n có thể = 
▪ Biến ngẫu nhiên là liên tục (continuous) nếu các giá
trị có thể có của nó lấp đầy một khoảng trên trục số
• Ví dụ: Thời gian, Khoảng cách, Năng suất
• X = (a, b)
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

54


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2.

2.2. QUY LUẬT PHÂN PHỐI XÁC SUẤT
▪ Quy luật phân phối xác suất của biến ngẫu nhiên là
sự tương ứng giữa các giá trị có thể có của nó và các
xác suất tương ứng với các giá trị đó
▪ Ba cách thể hiện thông thường:

• Bảng phân phối xác suất (chỉ cho BNN rời rạc)
• Hàm phân phối xác suất (hàm tích lũy xác suất)
• Hàm mật độ xác suất (chỉ cho BNN liên tục)

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

55



Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Bảng phân phối xác suất
▪ Hay hàm khối lượng xác suất (mass probability)

▪ X rời rạc, X = {x1, x2,…, xn} ; n có thể bằng 
▪ Xác suất: pi = P(X = xi), i = 1  n
X
P
▪ Tính chất:

x1
p1

0  pi  1

x2
p2

&




xn
pn


n

pi  1

i
1

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

56


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Hàm phân bố xác suất F(x)
▪ Còn gọi là hàm tích lũy xác suất (cumulative
probability function)
▪ Định nghĩa 2.2. Hàm phân bố xác suất của X, ký
hiệu là F(x), x ℝ, được tính bởi công thức:

F(x) = P(X < x)
▪ Nếu X rời rạc: F(x) =

 pi

xi  x


LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

57


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Ví dụ 2.1
▪ BNN X rời rạc có:
X
P

1
0,3

2
0,5

0,5

3
0,2

0,3
1

▪ Hàm F(x) sẽ là:


0
0,3

F (x )  
0, 8

 1

:x  1
:1  x  2

0,2
2

x
3

1
0,8

:2  x  3
:3  x

0,3

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

x
58



Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Tính chất của F(x)
▪ F(x) thuộc đoạn [0, 1]
▪ F(x) là hàm không giảm: x1 < x2 thì F(x1)  F(x2)
• Hệ quả: P(a  X < b) = F(b) – F(a)
• Hệ quả: Nếu X liên tục: P(X = x) = 0
• Hệ quả: Nếu X liên tục: P(a  X  b) = P(a  X < b)
= P(a < X  b) = P(a < X < b)
▪ F(–) = 0 và F(+) = 1
• Hệ quả: Nếu X chỉ nhận giá trị trong [a, b] thì F(x)
= 0 với x  a và F(x) = 1 với x > b
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

59


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Hàm mật độ xác suất f(x)
▪ Biến ngẫu nhiên X liên tục
thì hàm F(x) liên tục
▪ Định nghĩa 2.3. Hàm mật
độ xác suất (probability
density function: PDF) của

BNN liên tục X, ký hiệu là
f(x), x ℝ, là đạo hàm của
hàm F(x):

F(x)

x
f(x)

f(x) = F (x)
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

x
60


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Tính chất của f(x)
▪ Tính chất 1: f(x)  0  x
b

▪ Tính chất 2: P(a  X  b)   f ( x )dx
a

x

▪ Tính chất 3: F ( x ) 




f ( x )dx




▪ Tính chất 4:



f ( x )dx  1



LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

61


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Ví dụ 2.2
▪ Thời gian chờ của khách hàng (giờ) ở một cửa hàng
có hàm mật độ:
0 : x [0,1]
f (x)  

2x : x [0,1]

▪ (a) Tính xác suất một khách chờ hơn nửa giờ
▪ (b) Tính xác suất một khách chờ từ 20 đến 40 phút
▪ (c) Tìm mức thời gian mà 20% số khách chờ lâu
hơn mức đó
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

62


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.2. Quy luật phân phối xác suất

Ví dụ 2.2
F(x)

▪ Minh họa ví dụ

▪ Hàm F(x) có dạng

0 : x  0
 2
F( x )  x : 0  x  1
1 : 1  x


4/9
1/9


f(x)

x
1/3

2/3

1

x
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

63


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3.

2.3. CÁC THAM SỐ CỦA BIẾN NGẪU NHIÊN
▪ Các tham số đặc trưng xu thế trung tâm: Kỳ vọng
toán, trung vị, mốt
▪ Các tham số đặc trưng độ phân tán: Phương sai, độ
lệch chuẩn, hệ số biến thiên

▪ Các tham số đặc trưng khác: Giá trị tới hạn, Hệ số
nhọn, hệ số bất đối xứng
▪ Tại đây tập trung: Kỳ vọng, Phương sai, Độ lệch
chuẩn, Giá trị tới hạn


LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

64


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Kỳ vọng toán
▪ Định nghĩa 2.4. Kỳ vọng toán (expected value) của
BNN X, ký hiệu là E(X), được tính :
• Nếu X rời rạc:

n

E( X )   x i pi
i 1


• Nếu X liên tục: E( X ) 

 x f ( x )dx



▪ Kỳ vọng của biến ngẫu nhiên là số xác định
▪ Kỳ vọng có cùng đơn vị với X
▪ Kỳ vọng đo độ lớn về mặt trung bình

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

65


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Tính chất của kỳ vọng toán
▪ Nếu C là hằng số; X, Y là biến ngẫu nhiên

▪ Tính chất 1: E(C) = C
▪ Tính chất 2: E(C.X) = C.E(X)
▪ Tính chất 3: E(X + Y) = E(X) + E(Y)
• Hệ quả: 𝐸 σ𝑛𝑖=1 𝑋𝑖 = σ𝑛𝑖=1 𝐸(𝑋𝑖 )
▪ Tính chất 4: Nếu X, Y độc lập: E(X.Y) = E(X).E(Y)

• Hệ quả: Nếu các Xi độc lập:
𝐸 ς𝑛𝑖=1 𝑋𝑖 = ς𝑛𝑖=1 𝐸( 𝑋𝑖 )
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

66


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Phương sai

▪ Định nghĩa 2.5. Phương sai (variance) của BNN X,
ký hiệu V(X) được tính theo công thức:
V(X) = E( X – E(X))2
▪ Chứng minh được: V(X) = E(X2) – (E(X))2
• X rời rạc:

n
2
x p
i 1 i i
 2
x f ( x )dx


E( X )  
2

• X liên tục: E( X 2 )  

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

67


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Phương sai
▪ Phương sai đo độ dao động của các giá trị của X

quanh kỳ vọng toán
▪ Phương sai có đơn vị là bình phương đơn vị của X
▪ Nếu X, Y cùng đơn vị, cùng ý nghĩa, V(X) > V(Y) thì:
• X biến động, dao động, phân tán hơn Y
• Y ổn định, đồng đều hơn X

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

68


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Tính chất của phương sai
▪ Với C là hằng số; X, Y là biến ngẫu nhiên

▪ Tính chất 1: V(C) = 0
▪ Tính chất 2: V(C.X) = C2V(X)
▪ Tính chất 3: Nếu X, Y độc lập: V(X + Y) = V(X) + V(Y)
• Hệ quả: Nếu các Xi độc lập:
n
n
V  i 1 X i   i 1V ( X i )






• Hệ quả: V(C + X) = V(X)
• Hệ quả: V(X – Y) = V(X) + V(Y)
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

69


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Độ lệch chuẩn
▪ Định nghĩa 2.6. Độ lệch chuẩn (standard
deviation) của BNN X, ký hiệu σX là căn bậc hai của
phương sai

σX  V(X )
▪ Độ lệch chuẩn cũng đo mức độ dao động, phân tán
của X tương tự ý nghĩa phương sai, nhưng:
▪ Độ lệch chuẩn có cùng đơn vị với X
▪ Phương sai, độ lệch chuẩn đo độ biến động tuyệt đối
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

70


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên


Ví dụ 2.3
▪ Tính kì vọng, phương sai độ lệch chuẩn của X:

▪ (a) Với X là số lần bán được hàng trong ngày, có
bảng phân phối xác suất:
X
P

1
0,3

2
0,5

3
0,2

▪ (b) Với X là thời gian chờ đợi ở cửa hàng (giờ), có
hàm mật độ
0 : x [0,1]
f (x)  
2x : x [0,1]
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

71


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên


Ví dụ 2.4
Một người chơi trò chơi phải bỏ tiền. Nếu thắng sẽ
được nhận 70 lần số tiền bỏ ra, nếu thua sẽ mất toàn
bộ số tiền. Xác suất thắng bằng 1%.
Tính kì vọng, phương sai của lợi ích về tiền khi:

▪ (a) Chơi một lần, bỏ ra 1 triệu đồng
▪ (b) Chơi một lần, bỏ ra 10 triệu đồng
▪ (c) So sánh khi chơi 1 lần 10 triệu và chơi 10 lần mỗi lần 1 triệu, biết các lần chơi là độc lập nhau

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

72


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Hệ số biến thiên
▪ Định nghĩa 2.7. Hệ số biến thiên (coefficient of
variation) của X ký hiệu là CV được tính theo công
thức:
σX
CV 
100%
| E( X )|
▪ Hệ số biến thiên đơn vị là %
▪ Hệ số biến thiên đo độ phân tán tương đối

▪ Có thể so sánh hệ số biến thiên của nhiều BNN khác
nhau, không cần cùng đơn vị, ý nghĩa.
LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

73


Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Trung vị
▪ Định nghĩa 2.8. Trung vị (median) của BNN X ký
hiệu là md là giá trị nằm ở chính giữa phân phối xác
suất

▪ Nếu X rời rạc: md = xi thỏa mãn: F(xi)  0,5 < F(xi+1)
▪ Nếu X liên tục: md thỏa mãn:
md



f ( x )dx  0,5



LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

74



Chương 2. Biến ngẫu nhiên – Quy luật…

2.3. Các tham số của biến ngẫu nhiên

Mốt (mode)
▪ Định nghĩa 2.9. Mốt (mode) của BNN X, ký hiệu m0
là giá trị - nếu có - ứng với xác suất lớn nhất (X rời
rạc) hoặc hàm mật độ f(x) lớn nhất (X liên tục)

▪ BNN có thể không có mốt, có 1 mốt, hoặc nhiều mốt

LÝ THUYẾT XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ TOÁN – BỘ MÔN TOÁN KINH TẾ - NEU – www.mfe.edu.vn

75


×