Tải bản đầy đủ (.pdf) (78 trang)

Tài liệu Tiểu luận "Khoa học và công nghệ là lực lượng sản xuất hàng đầu trong quá trình công nghiệp hoá- hiên đại hoá ở nước ta" docx

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (783.66 KB, 78 trang )


TRƯỜNG
KHOA………………
………… o0o…………







ĐỀ ÁN


Trình bày lý thuyết về tuần hoàn và chu
chuyển tư bản. ý nghĩa thực tiễn rút ra khi
nghiên cứu lý thuyết này đối với việc quản
lý các doanh nghiệp của nước ta khi chuyển
sang nền kinh tế thị trường định hướng
XHCN”














1
1


A. PHẦN MỞ ĐẦU

Phát triển và hội nhập là một trong những xu thế lớn của thời đại. Đối
với Việt Nam, nhất là trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước,
đưa nền kinh tế đi lên theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập cùng nền
kinh tế thị trường thế giới là nhiệm vụ rất quan trọng. Đó không chỉ là thời cơ,
điều kiệ
n cần thiết để sản phẩm hàng hoá của Việt Nam được có mặt nhiều
hơn trên thị trường quốc tế mà còn là thử thách lớn về nhiều mặt đối với các
doanh nghiệp và doanh nhân Việt Nam.
Tại Đại hội VI ban chấp hành trung ương Đảng đã quyết định một bước
ngoặt vĩ đại đối với đất nước đặc biệt là việc quyết định đưa n
ền kinh tế
chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định
hướng XHCN. Để khẳng định vai trò quan trọng của các doanh nghiệp trong
phát triển kinh tế, Nhà nước ta đã và đang khuyến khích thành lập các doanh
nghiệp theo hiến pháp và pháp luật Việt Nam quy định. Nhưng khi chuyển
sang nền kinh tế thị trường các doanh nghiệp Việt Nam đã gặp rất nhiều khó
khăn trong việc sản xuất, lư
u thông, tìm kiếm đối tác và thị trường, đòi hỏi
nhà nước phải có sự hỗ trợ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển. Sản
xuất đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của doanh nghiệp, trong đó ba
vấn đề: sản xuất cái gì? sản xuất như thế nào? sản xuất cho ai? đặt ra các
doanh nghiệp trong suốt quá trình hoạt động sản xuất, vốn, hàng hoá hoạt

động hiệu quả hay không là do quá trình s
ản xuất, lưu thông có tuần hoàn
không. Vai trò sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp rất quan trọng, nó
tạo ra một cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội cho nên đòi hỏi nhà nước phải
có sự quản lý hợp lý tạo điều kiện tốt nhất để doanh nghiệp cạnh tranh được
trên thị trường quốc tế. Khó khăn rất nhiều và đòi hỏi phải có một cơ sở

luận để dẫn đường có tác động tích cực thúc đẩy sản xuất phát triển, mở rộng.
Đó cũng là lý do em chọn đề tài: “Trình bày lý thuyết về tuần hoàn và chu
chuyển tư bản. ý nghĩa thực tiễn rút ra khi nghiên cứu lý thuyết này đối với
việc quản lý các doanh nghiệp của nước ta khi chuyển sang nền kinh tế thị
trường định hướng XHCN” cho đề án Kinh tế chính trị.
Bài viết được chia làm ba phầ
n chính:


2
2


A. Phần mở đầu
B. Phần nội dung
C. Phần kết bài.
Với kiến thức bản thân còn hạn chế, em tự thấy mình còn nhiều thiếu xót
em rất mong được sự đóng góp ý kiến của thầy giáo cho bài viết của em được
hoàn chỉnh hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!


3

3


B. PHẦN NỘI DUNG
PHẦN I: LÝ THUYẾT CHUNG VỀ TUẦN HOÀN VÀ CHU CHUYỂN TƯ
BẢN
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ TUẦN HOÀN VÀ CHU CHUYỂN CỦA TƯ
BẢN.
1. Quan điểm của Mác - Lênin về tuần hoàn của tư bản.
Trong hoạt động sản xuất kinh doanh, tư bản luôn luôn vận động và
trong quá trình vận động, nó lớn lên không ngừng. Để đạt được hiệu quả sản
xuất kinh doanh nhà tư bản không được để tư bản nhàn rỗi, mà phải sử dụng
triệt để dưới nhiều hình thức, chức năng khác nhau. Tư bản phải được tu
ần
hoàn và chu chuyển liên tục, hợp lý để kết quả sản xuất kinh doanh thu được
lượng tư bản lớn hơn lượng đầu tư ban đầu. Theo Mác - Lênin thì: “Tuần
hoàn của tư bản là sự biến chuyển liên tiếp của tư bản qua ba giai đoạn, trải
qua ba hình thức, thực hiện ba chức năng tương ứng, để trở về hình thái ban
đầu với lượng giá trị lớn hơ
n”
(1)
.
2. Ba hình thức tuần hoàn của tư bản.
2.1. Tuần hoàn của tư bản tiền tệ.
Công thức chung của tuần hoàn của tư bản tiền tệ:
T - H SX H’ - T’
Giai đoạn đầu T - H tức là nhà tư bản dùng tư bản tiền tệ ứng ra ban đầu
để mua hàng hoá ở trên hai thị trường đó là thị trường sức lao động và thị
trường tư liệu sản xuất (đó là nh
ững nhân tố của sản xuất).

Slđ (sức lao động)
T - H
TLSX(tư liệu sản xuất)
Như vậy tiền của nhà tư bản phải chia làm hai phần theo tỷ lệ thích hợp:
Một phần mua sức lao động, một phần mua tư liệu sản xuất. Sau khi mua
được hàng hoá (Slđ - TLSX) thì tư bản đã trút bỏ hình thái tiền tệ mà mang
hình thức hiện vật. Với hình thức hiện vật
đó nó không thể tiếp tục lưu thông

(1)
Kinh tế chính trị: NXB giáo dục - 1998, trang 102


4
4


được. Nhà tư bản phải đưa hàng hoá vào trong quá trình sản xuất, để tạo ra
hàng hoá cung cấp cho thị trường thì toàn bộ công nhân phải tham gia vào
quá trình sản xuất để tạo ra sản phẩm. Kết quả là nhà tư bản có được một số
hàng hoá mới mà giá trị của chúng lớn hơn giá trị của những nhân tố đã dùng
để sản xuất ra số hàng hoá đó. Hàng hoá này (H’) có thể cạnh tranh được ở
trên thị trường, đ
áp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng tức là có giá trị sử
dụng cao. Nhà sản xuất mang hàng hoá (H’) đó ra thị trường để bán nhằm thu
về được vốn và lợi nhuận tức là T’ - T’ là hình thái chuyển hoá của H’, sự
chuyển hoá này được thực hiện là do một hành vi đơn giản của lưu thông
hàng hoá, do sự đổi chỗ giữa hình thức hàng hoá và tiền, hình thái lặp lại ở
điểm kết thúc là hình thái bị gây nên, nhưng xét v
ề mặt lượng phải lớn hơn

hình thái ban đầu. Sau một chu kỳ sản xuất nhà tư bản thu về cả vốn lẫn lãi từ
T’ một phần trả lương cho công nhân, một phần dự trữ để tiếp tục đầu tư sản
xuất. Quá trình đó cứ lặp đi lặp lại, tuần hoàn một cách liên tục và hiệu quả
sản xuất kinh doanh chính là lợi nhuận thu về
ngày càng tăng nó được quy
định bởi một loạt những sự biến hoá hình thái của bản thân tuần hoàn.
2.2. Tuần hoàn của tư bản sản xuất.
Công thức chung của tuần hoàn của tư bản sản xuất là:
SX H’ - T’ - H SX
Tuần hoàn này nói lên sự hoạt động lắp đi lắp lại một cách chu kỳ của tư
bản sản xuất, hay quá trình sản xuất của tư bản, coi là quá trình sản xuấ
t gắn
liền với việc tăng thêm giá trị, nó không những nói lên việc sản xuất mà còn
nói lên việc tái sản xuất một cách chu kỳ giá trị thặng dư nữa, nó nói lên hoạt
động của tư bản công nghiệp đang nằm dưới hình thái sản xuất của nó, hoạt
động không phải chỉ có một lần, mà là lắp đi lắp lại một cách chu kỳ, thành
thử sự lắp đi lắp lạ
i đã do chính điểm xuất phát quy định rồi có thể là một bộ
phận của H’ lại trực tiếp gia nhập làm tư liệu sản xuất trong quá trình lao
động đã sản xuất ra nó làm hàng hoá; do đó việc chuyển hoá giá trị của bộ
phận jđó thành tiền hiện thực, hay thành ký hiệu tiền tệ trở thành thừa. Bộ
phận giá trị ấy không đi vào lưu thông. Vậy là có những giá trị gia nhậ
p quá
trình sản xuất mà không gia nhập quá trình lưu thông.


5
5



Trong hình thái T - T’ quá trình sản xuất, tức là chức năng sản xuất, sản
xuất làm gián đoạn lưu thông của tư bản tiền tệ và chỉ xuất hiện thành kẻ môi
giới giữa hai giai đoạn của lưu thông là T - H và H’ - T’ và là khâu trung gian
giữa tư bản sản xuất mở đầu cuộc tuần hoàn với tư cách là cực thứ nhất, và tư
bản sản xuất kết thúc tuần hoàn đ
ó với tư cách là cực cuối dưới một hình thái
mà tuần hoàn đó mở đầu trở lại sự vận động. Mặt khác toàn bộ lưu thông biểu
hiện ra dưới hình thái ngược lại với hình thái mà nó mang tròn tuần hoàn của
tư bản tiền tệ.Nến không nói đến đại lượng giá trị thì hình thái của nó trong
tuần hoàn của tư bản tiền tệ là: T - H - T (T - H . H - T); nếu nói đến đại
dượng giá trị thì hình thái củ
a nó là: H - T - H tức là hình thái lưu thông giản
đơn của hàng hoá.
Tái sản xuất giản đơn.
Điểm xuất phát của lưu thông giữa hai cực Sx Sx là tư bản - hàng hoá:
H’ = H + h = Sx + h. Trước kia chức năng của tư bản hàng hoá H’ - T’ là giai
đoạn thứ hai của lưu thông bị gián đoạn và là giai đoạn kết thúc của tổng tuần
hoàn. Bây giờ nó là giai đoạn thứ hai của tuần hoàn nhưng lại là giai đoạn thứ

nhất của lưu thông. Tuần hoàn thứ nhất kết thúc bằng T’ và cũng có thể trở lại
mở đầu tuần hoàn thứ hai với tư cách là tư bản - tiền tệ. Tính chất của tuần
hoàn thay đổi các cách giải quyết để biết được công thức mà ta đang xét đại
biểu cho tái sản xuất giản đơn hay mở rộng. Nếu xét tái giản đơn của tư bản
sả
n xuất, nếu mọi tình hình khác không thay đổi và hàng hoá được mua vào
và bán ra theo đúng giá trị của chúng thì toàn bộ giá trị thặng dư sẽ đi vào tiêu
dùng cá nhân của nhà tư bản. Sau khi tư bản - hàng hoá H’ đã chuyển hoá
thành tiền, thì bộ phận của tổng số tiền đại biểu cho giá trị - tư bản vẫn tiếp
lưu thông trong tuần hoàn của tư bản công nghiệp; còn bộ phận kia, tức giá trị
thặng dư đ

ã chuyển hoá thành tiền, thì đi vào lưu thông chung của hàng hoá.
Trong hành vi H’- T’ giá trị tư bản và giá trị thặng dư nằm trong H, cả
hai đều có thể tồn tại tách riêng ra được, tức là tồn tại thành những số tiền
riêng biệt; trong cả hai trường hợp T và t đều là hình thái chuyển hoá của cái
giá trị mà lúc đầu, ở H’ với tư cách là giá cả hàng hoá, có một biểu hiện riêng
của nó, một biểu hiện trên ý niệm mà thôi. Lưu thông h - t - h là một lư
u
thông giản đơn của hàng hoá; giai đoạn thứ nhất của lưu thông này tức là h - t


6
6


thì nằm trong lưu thông của tư bản - hàng hoá H’ - T’, do đó nằm trong trong
tuần hoàn của tư bản; ngược lại đoạn bổ sung của nó t - h thì lại nằm ngoài
tuần hoàn ấy, được thực hiện với tư cách là một hành vi lưu thông chung của
hàng hoá tách rời khỏi tuần hoàn âý. Lưu thông H và h tức là của giá tri tư
bản và của giá trị thặng dư, sẽ tách đôi ra sau khi H’ chuyển hoá thành T’. Do
đó:
Một là: sau khi tư b
ản - hàng hoá được thực hiện bằng hành vi H’ - T’ =
H’ (T +t) thì vận động của giá trị - tư bản và vận động giá trị thặng dư trước
đó vẫn là một trong H’ - T’ và đều nằm trong cùng một lượng hàng hoá, sẽ có
thể tách rời nhau ra, vì từ nay trở đi cả hai giá trị đó, với tư cách là hai món
tiền, đều có hình thái độc lập.
Hai là: Nếu sự tách rời ấy diễn ra, hơn nữa nếu t bị tiêu
đi với tư cách là
thu nhập của nhà tư bản, còn T với tư cách là hình thái chức năng của giá trị
tư bản, vẫn tiếp tục đi theo con đường của nó do tuần hoàn quy định, thì hành

vi thứ nhất H’ - T’ xét trong mối liên hệ của nó với các hành vi kế tiếp là T -
H và t - h, có thể biểu hiện thành hai lưu thông riêng biệt: H - T - H và h - t -
h, và cả hai xét về mặt hình thái chung đều phụ thuộc về lưu thông thông
thường của hàng hoá.
Ba là: Nế
u vận động của giá trị tư bản và vận động của giá trị thặng dư,
lúc đầu còn là một trong H và T, chỉ tách rời nhau có một phần thôi (thành thử
có một phần giá trị thặng dư bị tiêu đi không phải với tư cách là thu nhập),
hoặc hoàn toàn không bị tách rời nhau thì trong bản thân giá trị - tư bản có
một sự thay đổi diễn ra trong nội bộ tuần hoàn của nó, trước khi tuần hoàn đó
hoàn thành.
H’ - T’, giai đoạn thứ hai của lưu thông và giai đoạn cuối cùng của tuần
hoàn I ( T T’), lại là giai đoạn thứ hai của tuần hoàn của chúng ta, và là giai
đoạn thứ nhất của lưu thông hàng hoá. Do đó về mặt lưu thông mà nói thì H -
T’ cần được bổ sung bằng T’ - H’. Nhưng H’ - T’ không những đã xảy ra sau
quá trình làm tăng thêm giá trị mà còn là kết quả của nó, nhờ hành vi ấy sản
phẩm - hàng hoá H’ đã được thực hiệ
n rồi. Như vậy là quá trình làm cho tư
bản tăng thêm giá trị, cũng như việc thực hiện sản phẩm - hàng hoá đại biểu
chio giá trị tư bản đã tăng thêm giá trị đều kết thúc bằng H’ - T’.


7
7


Trong lưu thông của thu nhập của nhà tư bản, hàng hoá đã được sản xuất
ra, tức là h trên thực tế chỉ được dùng để được chuyển hoá thu nhập ấy trước
hết thành tiền, rồi lại từ tiền thành một hàng hoá khác phục vụ cho tiêu dùng
cá nhân. Nhưng ở đây chúng ta không nên bỏ qua một việc nhỏ này: h là một

giá trị hàng hoá không tốt gì cho nhà tư bản cả, nó là hiện thân của lao động
thặng dư
, chính vì thế mà nó xuất hiện lúc ban đầu với tư cách là một thành
phần của tư bản - hàng hoá H’. Bởi vậy chỉ có một sự tồn tại của thân nó, h
này cũng đã gắn liền với tuần hoàn của giá trị - tư bản đang tiến hành quá
trình của mình; nếu tuần hoàn ấy bì đình chỉ hoặc xảy ra một sự rối loạn nào
đó nói chung, thì không phải chỉ việc tiêu dùng h, mà đồng thờ
i cả việc tiêu
thụ cái loạt hàng hoá đem trao đổi với h, cũng đều bị thu hẹp lại hoặc đình chỉ
hẳn, h - t - h chỉ gia nhập lưu thông của tư bản chừng nào mà h còn là một
phần giá trị của H’.
Mối quan hệ giữa tuần hoàn của tư bản với tư cách là một bộ phận của
lưu thông chung, và tuần hoàn của tư bản với tư cách là mộ
t trong những
khâu của một lưu thông độc lập, cũng biểu lộ ra khi chúng ta tiếp tục xem xét
lưu thông của T’ = T + t. Là tư bản tiền tệ, T tiếp tục tuần hoàn của tư bản; t
bị tiêu dùng đi với tư cách là thu nhập (t - h) thì đi vào lưu thông chung,
nhưng lại tách khỏi tuần hoàn của tư bản. Chỉ có bộ phận t hoạt động làm tư
bản - tiền tệ phụ thêm mớ
i gia nhập tuần hoàn này mà thôi. Trong h - t - h tiền
chỉ làm chức năng tiền đúc, mục đích của lưu thông này là sự tiêu dùng cá
nhân của nhà tư bản. Khoa kinh tế chính trị tầm thường cho rằng lưu thông ấy
không gia nhập tuần hoàn của tư bản - tức là lưu thông của bộ phận sản phẩm
- giá trị bị tiêu dùng đi với tư cách là thu nhập - là tuần hoàn đặc trưng của tư
bản.
Trong giai đoạn thứ hai, T - H thì giá trị tư bản T = SX lại tái hiện nhưng
đã bị tước mất giá trị thặng dư chỉ, tức là có cùng một lượng giá trị như khi
nó ở trong giai đoạn thứ nhất của tuần hoàn của tư bản - tiền tệ T - H. Mặc dù
tư bản tiền tệ ở vào một vị trí khác trước, nhưng chức năng của số tư b
ản -

tiền tệ mà giờ đây tư bản hàng hoá đã chuyển hoá thành thì cũng vẫn như cũ:
chuyển hoá thành TLSX và SLĐ.


8
8


Như vậy chức năng của tư bản - hàng hoá H’ - T’, giá trị tư bản, cùng
một lúc với h - t, đã tiến hành xong giai đoạn H - T và sau đó nó đi vào giai
đoạn bổ sung:
Slđ
Tlsx;
Slđ
Tlsx;
Thứ nhất, trong hình thái tuần hoàn T T’ tư bản tiền tệ T là hình thái
ban đầu nó xuất hiện thành một bộ phận trong giai đoạn lưu thông thứ nhất,
do đó ngay từ đầu, nó xuất hiện thành s
ự chuyển hoá của tư bản sản xuất sản
xuất thành tiền thực hiện được nhờ việc bán sản phẩm hàng hoá. T’ biểu hiện
thành hình thái chuyển hoá của H’, bản thân H’ này là sản phẩm hoạt động
trước đây của Sx, vì thế toán bộ số tiền T’ thể hiện thành biểu hiện tiền tệ của
một lao động đã qua.
Slđ
Thứ hai, trong lưu thông H - T - H cũng những đồng tiền ấy
thay đổi vị trí hai lần:
Thoạt tiên nhà tư bản thu chúng với tư cách là người bán, rồi lại bỏ
chúng ra với tư cách là người mua, việc chuyển hoá hàng hoá thành hình thái
tiền chỉ là dùng để chuyển hoá hàng hoá đó từ hình thái tiền trở lại hình thái
hàng hoá.

Thứ ba, vô luận là tư bản tiền tệ được dùng đơn thuần làm phương tiện
lưu thông, hay làm ph
ương tiện thanh toán thì hoạt động của nó cũng chỉ là
thay thế H bằng Slđ và Tlsx.
Muốn cho tuần hoàn được tiến hành bình thường, thì H’ phải bán đúng
theo giá trị của nó và bán toàn bộ. Hơn nữa, H - T - H không những bao hàm
việc thay thế một hàng hoá này bằng một hàng hoá khác, mà còn bao hàm
việc thay thế hàng hoá ấy theo những tỷ lệ giá trị giống nhau. Chúng ta đã giả
định rằng ở đây tình hình diễn ra đúng như vậy. Nhưng trên thự
c tế, giá trị
của tư liệu sản xuất thường thay đổi; điểm cố hữu của nền sản xuất tư bản chủ
nghĩa là ở chỗ có sự biến đổi không ngừng của các tỷ lệ giá trị, do những thay
đổi không ngừng trong năng xuất lao động gây nên, những thay đổi này là nét
T - H
H- T - H
Tlsx
Do đó tổng lưu thông của nó là


9
9


đặc trưng của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Sự chuyển hoá của các yếu tố
sản xuất thành sản phẩm hàng hoá, tức là việc chuyển hoá từ Sx thành H’,
được tiến hành trong lĩnh vực sản xuất, việc chuyển hoá ngược lại từ H’ thành
Sx được tiến hành trong lưu thông. Việc chuyển hoá trở lại này được chuyển
hoá nhờ sự biến hoá hình thái giản đơn của hàng hoá. Nh
ưng xét về mặt nội
dung của nó thì việc chuyển hoá trở lại này là một yếu tố của quá trình tái sản

xuất.
Trong T T’, T là hình thái ban đầu của giá trị tư bản; giá trị tư bản trút
bỏ hình thái này đi để rồi sau đó lại mang lấy nó. Trong Sx H’ - H Sx, T là
một hình thái chỉ hiện ra trong quá trình tuần hoàn, rồi sau đó lại trút bỏ đi
ngay trong giới hạn của chính quá trình ấy. Nếu sự biến hoá hình thái thứ hai
T - H g
ặp trở ngại thì tuần hoàn tức là tiến hành của quá trình tái sản xuất, bị
đứt quãng, hoàn toàn giống như trong trường hợp tư bản bị đọng lại dưới hình
thái tư bản - hàng hoá. Khi tư bản không còn làm chức năng tư bản tiền tệ thì
nó vẫn luôn luôn là tiền; nhưng nếu nó bị giữ quá lâu trong chức năng tư bản -
hàng hoá, thì nó sẽ không còn là hàng hoá nữa và nói chung không còn là giá
trị sử dụng nữa.
Slđ
Trong hình thái I, hành vi T - H Tlsx chỉ chuẩn bị cho sự chuyển
hoá đầu tiên của tư bản tiền tệ thành tư bản sản xuất, trong hình thái II, hành
vi ấy chuẩn bị cho sự chuyển hoá trở lại của tư bản hàng hoá thành tư bản sản
xuất. Bởi vậy, ở đây cũng như trong hình thái I, hành vi này xuất hiện thành
giai đoạn chuẩn bị cho quá trình sản xuất nhưng nó lại thể hiện như là b
ước
quay trở về quá trình ấy, như là việc lặp lại quá trình ấy, do đó như là bước
mở màn cho quá trình tái sản xuất, và vì vậy mở màn cho việc lặp lại quá
trình làm tăng thêm giá trị.
Một lần nữa T - Slđ là việc mua bán hàng hoá sức lao động dùng để sản
xuấta ra giá trị thặng dư, còn T - Tlsx là một công việc không thể thiếu được
về mặt vật chất để đạt được mụ
c đích đó. Sau khi T - H Slđ
hoàn thành,thì T được chuyển hoá thành tư bản sản xuất thành Sx và tuần
hoàn lại bắt đầu trở lại.
Do đó, hình thái đầy đủ của Sx H’ - T’ - H Sx là:


H
+
h
T
+
t
-

-
- H

- h
Slđ
TLSx Sx
TLSX
SX
H



10
10



Việc chuyển hoá tư bản - tiền tệ thành tư bản sản xuất là việc mua hàng
hoá nhằm sản xuất ra hàng hoá. Chỉ khi nào sự tiêu dùng là tiêu dùng sản xuất
như thế nào thì nó mới gia nhập vào tuần hoàn của bản thân tư bản; điều kiện
của sự tiêu dùng đó bao hàm ở chỗ nhờ các hàng hoá được tiêu dùng một cách
sản xuất mà giá trị thặng dư được tạo ra. Nhưng đó là mộ

t cái gì rất khác với
việc sản xuất, và thậm chí với việc sản xuất hàng hoá mà mục đích là đảm bảo
sự tồn tại của người sản xuất; như vậy, việc thay thế một hàng hoá này
bằng một hàng hoá khác, do việc sản xuất ra giá trị thặng dư quyết định, là
một việc hoàn toàn khác hẳn với bản thân việc trao đổi sản phẩm chỉ do tiền
làm môi giớ
i.
Ngoài sự tiêu dùng T một cách sản xuất thì tuần hoàn của tư bản còn bao
gồm khâu thứ nhất T - Slđ, khâu này đối với người công nhân là Slđ = H - T.
Về phương diện giá trị - tư bản tiếp tục tuần hoàn của nó, và về phương diện
nhà tư bản tiếp tục tiêu dùng giá trị thặng dư, thì hành vi H’ - T’ chỉ giả định
có một điều. H’ được chuyển hoá thành tiền, được bán đi. Việ
c tiêu dùng
hàng hoá không nằm trong tuần hoàn của tư bản đã sản sinh ra hàng hoá ấy.
Tuần hoàn của giá trị - tư bản mà nhà sản xuất tư bản chủ nghĩa đó là đại biểu
vẫn không bị gián đoạn. Còn nếu quá trình ấy mở rộng - điều này bao hàm
việc mở rộng tiêu dùng sản xuất các tư liệu sản xuất - thì sự tái sản xuất đó
của tư bả
n có thể kèm theo việc mở rộng tiêu dùng cá nhân của công nhân, vì
quá trình đó sở dĩ bắt đầu được và có thể tiến hành được, là do tiêu dùng sản
xuất. Nếu như những hàng hoá Tlsx và Slđ - mà T chuyển hoá thành để hoàn
thành chức năng tư bản - tiền tệ của nó, tức là chức năng của số giá trị - tư
bản phải chuyển hoá ngược trở lại tư bản sản xuất, nếu như nh
ững hàng hoá
ấy cần được mua vào hoặc được trả tiền theo những kỳ hạn khác nhau. Trong
tuần hoàn của tư bản công nghiệp tư bản - tiền tệ không thực hiện một chức
năng nào khác ngoài chức năng tiền, và những chức năng tiền này đồng thời
có ý nghĩa là những chức năng của tư bản, chỉ là do mối liên hệ chung của
chúng với các giai đoạn khác củ
a tuần hoàn ấy mà thôi.

Tích luỹ và tái sản xuất trên quy mô mở rộng.


11
11


Vì các tỷ lệ theo đó quá trình sản xuất cos thể mở rộng ra không phải
được định đoạt một cách tuỳ tiện mà là do một nền kỹ thuật nhất định quy
định, cho nên giá trị thặng dư đã thực hiện, tuy được dành để tư bản hoá,
nhưng lắm lúc chỉ nhờ sự lắp đi lắp lại của một số tuần hoàn, mới có thể đạt
t
ới quy mô có thể thực tế làm chức năng tư bản phụ thêm, hay gia nhập vào
tuần hoàn của giá trị tư bản đang hoàn thành quá trình của mình.
Nếu trong các giao dịch của nhà tư bản nói trên, tiền làm chức năng
phương tiện thanh toán (thành thử người mua chỉ phải trả tiền cho hàng hoá
sau một kỳ hạn hoặc dài hoặc ngắn), thì sản phẩm thặng dư dùng để biến
thành tư bản không chuyển hoá thành ti
ền mà chuyển hoá thành trái vụ, thành
chứng từ về quyền sở hữu đối với một vật ngang giá mà có thể là người mua
đã có trong tay, hoặc hy vọng đã có. Cũng hệt như tiền đem gửi thành các
chứng khoán có lãi sản phẩm thặng dư đó không gia nhập vào quá trình tái
sản xuất của tư bản thực hiện tuần hoàn ấy, mặc dù nó có thể gia nhập tuần
hoàn của những tư bả
n công nghiệp cá biệt khác. Toàn bộ tính chất của sản
xuất tư bản chủ nghĩa được quy định bởi việc làm tăng thêm giá trị của giá trị
ứng trước do đó trước hết được quyết định bởi việc sản xuất ra giá trị thặng
dư càng nhiều càng tốt.
Trước hết, khi xem xét tái sản xuất giản đơn, chúng ta đã giả định rằng
toàn bộ giá trị th

ặng dư bị chi tiêu đi với tư cách là thu nhập. Trên thực tế,
trong những điều kiện bình thường, một bộ phận giá trị thặng dư bao giờ cũng
phải bị tiêu với tư cách là thu nhập, còn một bộ phận khác phải được tư bản
hoá, hơn nữa số giá trị thặng dư được sản xuất ra trong từng thời kỳ nhất định,
khi thì bị
chi tiêu toàn bộ, khi thì được tư bản hoá toàn bộ, điều đó không
hoàn toàn quan trọng. Xét trung bình và công thức chung có thể biểu hiện
được sự vận động trung bình mà thôi:

Sld Sx’ biểu thị một tư bản sản xuất được tái sản
Sx H’ - T’- H’ Tlsx xuất trên quy mô mở rộng, với tư cách là tư
bản có một giá trị lớn hơn, và sau đó nó bắt đầu tuần hoàn thứ hai của nó,
hoặc - điều này cũng v
ậy - nó lặp lại tuần hoàn thứ nhất của nó, nhưng với tư
cách là một tư bản sản xuất đã tăng thêm. Khi tuần hoàn thứ hay này bắt đầu,


12
12


chúng ta lại thâys Sx xuất hiện ở điểm xuất phát, nhưng chỉ khác có một điều
là Sx này là một tư bản sản xuất có quy mô lớn hơn Sx thứ nhất. Cũng giống
như là khi trong công thức T T’, tuần hoàn thứ hai bắt đầu vơis T’, thì T’ này
cũng làm chức năng giống chức năng của T’, tức là làm chức năng của một tư
bản - tiền tệ ứng trước có m
ột đại lượng nhất định; đó là một tư bản - tiền tệ
có quy mô lớn hơn tư bản - tiền tệ mở đầu tuần hoàn thứ nhất, nhưng một khi
tư bản - tiền tệ lớn hơn đó bắt đầu làm chức năng tư bản - tiền tệ ứng trước,
thì tất cả mọi sự liên tưởng đến việc nó đã t

ăng thêm nhờ tư bản hoá giá trị
thặng dư đến biến mất. Tình hình như vậy cũng diễn ra đối với Sx khi nó làm
điểm xuất phát của một tuần hoàn mới.
Nếu so sánh Sx Sx’ với T T’ hay với tuần hoàn thứ nhất, thì thấy
rằng hai tuần hoàn đó hoàn toàn không có ý nghĩa giống nhau. Bản thân T T’
với tư cách là một tuần hoàn cô lập, chỉ nói lên rằng T tức là tiền tệ (hay tư
bản công nghi
ệp đang thực hiện tuần hoàn của nó dưới hình thái tư bản - tiền
tệ). Trái lại trong tuần hoàn của Sx khi gian đoạn thứ nhất, tức là giai đoạn
quá trình sản xuất chấm dứt, thì quá trình làm tăng giá trị đã hoàn thành rồi,
còn khi giai đoạn thứ hai. H’ - T’ kết thúc, thì giá trị - tư bản + giá trị thặng
dư đã tồn tại thành tư bản - tiền tệ đã được thự
c hiện, thành T’, là các xuất
hiện thành cái cực cuối cùng trong tuần hoàn thứ nhất. Điều này nói nên rằng
giá trị thặng dư đã được sản xuất ra.
Trong Sx Sx’, Sx’ không nói nên được việc giá trị thặng dư đã được
sản xuất ra, mà nói nên việctư bản hoá giá trị thặng dư đã sản xuất ra, do đó
nói nên rằng tích luỹ tư bản đã xảy ra, khác với Sx, Sx’ gồm có giá trị - tư
b
ản ban đầu cộng thêm giá trị của một tư bản cho sự vận động của giá trị - tư
bản ban đầu tích luỹ lại. T’ và H’, dưới hình thức mà nó xuất hiện trong tất cả
các tuần hoàn ấy, tự bản thân chúng không biểu thị sự vận động, mà biểu hiện
kết quả của cuộc vận động: việc làm tăng giá trị - tư bản được thực hiện d
ưới
hình thái hàng hoá hay dưới hình thái tiền; vì vậy chúng biểu hiện giá trị - tư
bản thành T + t, hoặc thành H +h.
Một khi T’ hoặc H’ cố định thành T +t hoặc H + h, tức là cố định lại
dưới dạng quan hệ giữa giá trị - tư bản với giá trị thặng dư, con đẻ của giá trị -
tư bản, thì mối quan hệ ấy biểu thị một lần dưới hình thái tiền, lần kia dưới



13
13


hình thái hàng hoá. Trong cả hai trường hợp ấy, thuộc tính đặc trưng của tư
bản, tức là thuộc tính làm một giá trị đẻ ra giá trị. H’ bao giờ cũng chỉ là sản
vật của chức năng sản xuất, và T’ bao giờ cũng chỉ là sản vật của chức năng
sản xuất, và T’ bao giờ cũng chỉ là hình thái của H’ đã trải qua một sự chuyển
hoá trong tuần hoàn của tư b
ản công nghiệp. Vì thế, khi tư bản - tiền tệ đã
thực hiện làm trở lại chức năng đặc thù của nó là tư bản - tiền tệ, thì nó không
còn biểu hiện mối quan hệ tư bản chứa đựng trong T’ = T+t nữa. Một khi
T T’ đã tiến hành xong rồi, và một khi bắt đầu trở lại tuần hoàn, thì T’ không
còn biểu hiện ra thành T’ nữa, mà biểu hiện ra thành T, ngay cả trong trường
hợp người ta t
ư bản hoá toàn bộ giá trị thặng dư chứa đựng trong T’ cũng vậy.
Đối với tuần hoàn của tư bản sản xuất, số Sx’ đã lớn lên, khi bắt đầu trở lại
tuần hoàn của nó, cũng chỉ xuất hiện với tư cách là Sx, giống như Sx trong tái
sản xuất giản đơn Sx Sx như vậy.
Slđ
Trong giai đoạn T’ - H’ Tlsx , sự tăng thêm đại lượng giá trị
chỉ
là do H’ biểu hiện ra, chứ không phải do Slđ’ và Tlsx’ biểu thị ra. Vì H là
tổng số của Slđ cộng với Tlsx, cho nên H’ cũng đã nói lên rằng tổng số của
Slđ cộng với Tlsx bao gồm ở trong nó lớn hơn Sx ban đầu.
Việc tích luỹ tiền
Việc t tức giá trị thặng dư đã biến thành tiền, có thể lập tức được bỏ thêm
vào giá trị - tư bản
đang ở trong quá trình vận động của nó hay không, và do

đó có thể gia nhập quá trình tuần hoàn bằng cách nhập làm một với tư bản T
thành đại lượng T’ hay không - việc đó phụ thuộc vào những tình hình không
có quan hệ gì với sự tồn tại đơnthuần của t. Chức năng riêng của t là nằm
dưới hình thái tiền, cho đến khi nó nhận thức của những tuần hoàn lắp đi lắp
lại, - tuần hoàn làm tăng thêm giá trị
- tức là nhận thức được từ bên ngoài,
những khoản tăng thêm đủ để đạt tới đại lượng tối thiểu cần thiết cho sự hoạt
động tích cực của nó, chỉ với đại lượng ấy thì nó mới có thể tham gia vào việc
hoạt động của tư bản - tiền tệ T’, tham gia với tư cách là tư bản tiền tệ. Vậy ở
đây việc tích luỹ ti
ền, tích luỹ tiền là một quá trình tạm thời kèm theo việc
tích luỹ hiện thực, tức là việc mở rộng quy mô hoạt động của tư bản công
nghiệp.


14
14


Hình thái tiền tích trữ chỉ là hình thái tiền không nằm trong lưu thông, là
hình thái của số tiền mà lưu thông của nó bị gián đoạn và vì lẽ đó mà được
giữ lại dưới hình thái tiền. Còn như bản thân quá trình hình thành tiền tích trữ,
thì nó là chung cho bất cứ nền sản xuất hàng hoá nào, và chỉ trong các hình
thái chưa phát triển của sản xuất hàng hoá trước chủ nghĩa tư bản thì quá trình
tích luỹ tiền ấy mới đóng một vai trò nào đ
ó với tư cách là mục đích tự thân.
Quỹ dự trữ.
Bản thân tiền tích trữ là điều kiện tích luỹ. Nhưng quỹ tích luỹ cũng có
thể đảm nhiệm những công việc đặc thù, có tính chất phụ, tức là có thể gia
nhập quá trình tuần hoàn của tư bản mà không cần phải mang hình thái Sx

Sx’ và do đó không cần mở rộng quy mô tái sản xuất tư bản chủ nghĩa. Quỹ
tích lu
ỹ được dùng làm quỹ dự trữ khác với quỹ dùng làm phương tiện mua
và phương tiện thanh toán đã được nghiên cứu trong tuần hoàn Sx Sx’. Quỹ
dự trữ là một bộ phận cấu thành của tư bản nằm trong giai đoạn chuẩn bị của
sự tích luỹ của nó, tức là một bộ phận cấu thành của giá trị thặng dư chưa
chuyển hoá thành tư bản tích cực.
Qu
ỹ tích luỹ bằng tiền vốn đã là sự tồn tại của tư bản - tiền tệ tiềm năng,
do đó nó đã là sự chuyển hoá của tiền thành tư bản - tiền tệ. Công thức chung
của tuần hoàn của tư bản sản xuất. Slđ
Sx H’ - T’. T - H Sx (Sx’)
Tlsx
2.3. Tuần hoàn của tư bản - hàng hoá.
Công thức chung của tuần hoàn của tư bản hàng hoá là:
H’ - T’ - H Sx H’
H’ không những là sản ph
ẩm mà còn là tiền đề của hai tuần hoàn đã nói
ở trên, bởi vì cái là T - H của một tư bản thì đã bao hàm H’ - T’ của một tư
bản khác, ít ra là trong chừng mực bản thân một bộ phận tư liệu sản xuất là
sản phẩm hàng hoá của những tư bản cá biệt khác đang thực hiện tuần hoàn
của chúng.
Tuần hoàn của tư bản - hàng hoá không phải bắt đầu đơn thuần bằ
ng
một giá trị - tư bản, mà bằng một giá trị - tư bản đã được tăng lên và nằm dưới


15
15



hình thái hàng hoá, do đó ngay từ đầu nó đã bao hàm tuần hoàn không những
của giá trị - tư bản dưới hình thái hàng hoá mà còn bao hàm cả tuần hoàn của
cả giá trị thặng dư nữa. Trong mọi trường hợp H’ thường xuyên mở đầu tuần
hoàn với tư cách là một tư bản hàng hoá ngang với giá trị - tư bản cộng với
giá trị thặng dư. H’ với tư cách là H xuất hiện trong tuần hoàn của một tư b
ản
công nghiệp cá biệt, dưới hình thái một tư bản công nghiệp khác, chừng nào
tư liệu sản xuất là sản phẩm của tư bản công nghiệp này.
H’ không bao giờ có thể mở đầu tuần hoàn với tư cách là H đơn thuần,
với tư cách là hình thái hàng hoá đơn thuần của giá trị - tư bản. Là tư bản -
hàng hoá, nó bao giờ cũng có hai mặt. Đứng trên quan điểm giá trị sử dụng
mà nói nó là sả
n phẩm hoạt động của Sx, mà những yếu tố Slđ và Tlsx xuất
hiện với tư cách là hàng hoá từ lĩnh vực lưu thông, chỉ hoạt động với tư cách
là nhân tố hình thành sản phẩm đó. Hai là, đứng trên quan điểm giá trị mà nói;
H’ là giá trị - tư bản Sx + giá trị thặng dư m, sản sinh ra trong thời gian hoạt
động của sản xuất. Chỉ có ở trong tuần hoàn của bản thân H’ thì bộ phậ
n H
của nó = Sx = giá trị - tư bản, mới có thể và phải phân tách ra khỏi bộ phận
của H’ chứa đựng giá trị thặng dư, khỏi sản phẩm thặng dư chứa đựng giá trị
thặng dư, không kể là hai bộ phận này có thực sự tách rời nhau hay không
tách rời nhau. Một khi H’ đã chuyển hoá thành T’, thì hai bộ phận đó trở
thành có thể tách rời nhau.
Trong hình thái I: T T’ tiền được ứng ra làm tư bản tr
ước hết cho
những yếu tố sản xuất, nhưng yếu tố này trở thành sản phẩm - hàng hoá và
sản phẩm - hàng hoá này lại chuyển hoá thành tiền. Đó là một tuần hoàn kinh
doanh hoàn chỉnh mà kết quả là tiền có thể dùng vào tất cả mọi việc và cho tất
cả mọi người.

Trong hình thái II tức là Sx H’ - T’ - H Sx (Sx’) toàn bộ quá trình lưu
thông nằm sau Sx thứ nhất và trước Sx thứ hai, Sx là tư bản sản xuất, Sx cuối
không ph
ải là quá trình sản xuất, nó chỉ là sự trở lại của tư bản công nghiệp
dưới hình thái tư bản sản xuất.
Trong hình thái III, tức là H’ - T’ - H Sx H’ tuần hoàn bắt đầu bằng
hai giai đoạn của quá trình lưu thông, tuần hoàn kết thúc với H’, kết quả của
quá trình sản xuất. Chỉ trong tuần hoàn này thì điểm xuất phát của quá trình


16
16


làm tăng thêm giá trị là giá trị - tư bản đã tăng thêm giá trị. Điểm xuất phát ở
đây là H’, biểu hiện mối quan hệ tư bản chủ nghĩa, nó có tác dụng quyết định
đối với toàn bộ tuần hoàn. Sự phân phối tổng sản phẩm xã hội cũng như phân
phối đặc thù về sản phẩm của một tư bản - hàng hoá cá biệt, sự phân phối,
một m
ặt thành quỹ tiêu dùng cá nhân, và mặt khác thành quỹ tái sản xuất -
đều nằm trong tuần hoàn của tư bản.
Trong T T’ có khả năng mở rộng tuần hoàn theo đại lượng của các phần
t sẽ gia nhập tuần hoàn mới. Trong Sx Sx, Sx có thể mở đầu tuần hoàn mới
với một giá trị như cũ. Trong H’ H’, tư bản dưới hình thái hàng hoá là tiền
đề của sản xuất, và với tư cách là tiền đề, hình thái đó lại quay tr
ở lại cũng
trong tuần hoàn ấy. Cả ba tuần hoàn đều có điểm chung: tư bản kết thúc quá
trình tuần hoàn của nó dưới đúng cái hình thái mà nó mở đầu quá trình tuần
hoàn đó, nhờ thế nó lại mang hình thái ban đầu trong đó nó lại mở đầu một
tuần hoàn giống như vậy. Hình thái của điểm xuất phát T, Sx, H’ đều được

cho trước đối với mỗi tuần hoàn; hình thái lặp lại ở
điểm kết thúc là hình thái
bị gây nên, và do đó bị quy định bởi một loạt những sự biến hoá hình thái cảu
bản thân tuần hoàn. H’ với tư cách là điểm kết thúc một tuần hoàn của tư bản
công nghiệp cá biệt, chỉ giả định là có hình thái Sx ở bên ngoài lưu thông của
tư bản công nghiệp đã sản sinh ra nó, T’ là điểm kết thúc của hình thái I, là
hình thái chuyển hoá của H’ (H’ - T’) giả định là T nằm trong tay ng
ười mua,
tồn tại ở ngoài tuần hoàn T T’ và chỉ do việc bán H’ mới bị cuốn vào trong
tuần hoàn đó, trở thành hình thái kết thúc của bản thân tuần hoàn ấy.


3. Quan điểm của Mác - Lênin về vấn đề chu chuyển của tư bản.
Nếu như nghiên cứu tuần hoàn của tư bản, chúng ta nghiên cứu các hình
thức mà tư bản trút ra và khoác vào qua ba giai đoạn vận động của nó, thì khi
nghiên cứu chu chuyển của t
ư bản, chúng ta nghiên cứu tốc độ vận động của
tư bản nhanh hay chậm. Theo Mác - Lênin thì: “Sự tuần hoàn của tư bản, nếu
xét nó là một quá trình định kỳ đổi mới và lắp đi lắp lại chứ không phải là quá
trình cô lập, riêng lẻ, thì gọi là chu chuyển của tư bản”
(2)
. Trong quá trình chu

(2)
Kinh tế chính trị - NXB giáo dục - 1998 - trang 103


17
17



chuyển của tư bản tức là để sản xuất ra hàng hoá nhà sản xuất phải mất một
khoảng thời gian mà theo Mác - Lênin nêu lên là: “Thời gian chu chuyển của
tư bản là khoảng thời gian kể từ khi tư bản ứng ra dưới một hình thức nhất
định (tiền tệ, sản xuất hàng hoá) cho đến khi nó trở về tay nhà tư bản cũng
dưới hình thức như thế, nhưng có thêm giá trị thặ
ng dư
(3)
.Như vậy tổng thời
gian chu chuyển của một tư bản nhất định bằng thời gian lưu thông và thời
gian sản xuất của nó cộng lại. Mục đích của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa
bao giờ cũng là làm tăng giá trị ứng trước. Trong hai hình thái T T’ và hình
thái Sx Sx nói lên rằng: 1. Giá trị ứng trước đã làm chức năng giá trị - tư
bản và đã tự
tăng thêm; 2. Khi kết thúc tuần hoàn của nó, giá trị ứng trước lại
quay về dưới hình thái mà nó mang khi mở đầu tuần hoàn. Nếu sản xuất mang
hình thái tư bản chủ nghĩa, thì tái sản xuất cũng mang hình thái đó. Quá trình
lao động trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa là chỉ là một phương
tiện cho quá trình làm tăng thêm giá trị, thì tái sản xuất cũng vậy, nó cũng chỉ
là một phương tiên để
tái sản xuất ra giá trị ứng trước với tư cách là tư bản,
tức là với tư cách là giá trị tự tăng thêm giá trị.
Trong hình thái là sự lắp lại của quá trình biểu hiện ra là có tính chất khả
năng thôi còn sự lắp lại của quá trình trong hình thái II tức là quá trình tái sản
xuất, biểu hiện thành sự lắp lại hiện thực. Trong hình thái III giá tự - tư bản
mở đầu quá trình với tư cách là giá trị đ
ã tăng thêm, là tất cả những của cải
nằm dưới hình thái hàng hoá. Hình thái này là hình thái trọng yếu đối với sự
vận động của các tư bản cá biệt nếu xem xét trong mối quan hệ với sự vận
động của tư bản xã hội. Nhưng hình thái này không thích hợp cho việc nghiên

cứu sự chu chuyển của một tư bản bao giờ cũng được bắt đầu bằng việc ứng
tr
ước giá trị tư bản dưới hình thái tiền tệ hay dưới hình thái hàng hoá, và bao
giờ cũng đòi hỏi giá trị - tư bản đang lưu thông phải quay trở lại hình thái mà
nó đã được ứng ra.
Những nhà kinh tế học không phân biệt các hình thái tuần hoàn khác
nhau, đã không xét chúng riêng ra trong mối quan hệ của chúng đối với chu
chuyển của tư bản. Có những nhà kinh tế học khác lại xuất phát từ những chi
phí dưới hình thái yếu tố
sản xuất, và xem xét sự vận động cho đến lúc quay

(3)
Kinh tế chính - NXB giáo dục - 1998, trang 104


18
18


trở về, nhưng họ tuyệt nhiên không hề nói đến hình thái quay trở về đó, không
hề tự hỏi xem chúng sẽ quay trở về dưới hình thái hàng hoá hay hình thái tiền.
Sau khi toàn bộ giá trị tư bản mà một nhà tư bản cá biệt bỏ vào một ngành sản
xuấta nào đó hoàn thành tuần hoàn trong sự vận động của nó, thì nó lại trở lại
hình thái ban đầu của nó và lại có thể diễn lại cùng một quá trình như thế.
Muốn cho giá trị được bảo tồn mãi mãi và tiếp tục tăng thêm giá trị với tư
cách là giá trị tư bản, thì nó phải lắp lại tuần hoàn ấy. Trong đời sống của tư
bản, mỗi tuần hoàn cá biệt chỉ là một giai đoạn không ngừng được lắp đi lắp
lại, nghĩa là một giai đoạn cấu thành một định kỳ. Hình thái T T’ tư bản tiền
t
ệ sẽ đi qua cái chuỗi những chuyển hoá bao gồm quá trình tái sản xuất ra nó,

hay quá trình tăng thêm giá trị. Khi định kỳ Sx Sx kết thúc, tư bản mang
hình thái những yếu tố sản xuất nó là tiền đề của việc lặp lại tuần hoàn. “Tuần
hoàn của tư bản khi được coi là một quá trình định kỳ, chứ không phải một
hành vi cá biệt thì được gọi là vòng chu chuyển của tư bản”. Thời gian của
vòng chu chuy
ển ấy được quyết định bởi tổng số thời gian sản xuất và thời
gian lưu thông cộng lại. Tổng số thời gian ấy là thời gian chu chuyển của tư
bản. Do đó, thời gian chu chuyển của tư bản bao quát khoảng thời gian từ một
định kỳ tuần hoàn tiếp theo; nó nói lên tính chu kỳ trong quá trình sinh sống
của tư bản, hay có thể nói, nó là thước đo thời hạn đổi m
ới, thời hạn lặp lại
của quá trình làm tăng thêm giá trị hay quá trình sản xuất ra cùng một giá trị
tư bản.
Nếu không nói đến những sự ngẫu nhiên riêng rẽ có thể đẩy nhanh hay
rút ngắn thời hạn chu chuyển đối với cùng một tư bản cá biệt, thì thời gian
chu chuyển ấy nói chung sẽ khác nhau tùy theo những sự khác nhau của các
lĩnh vực đầu tư cá biệt của tư bản. Cũ
ng giống như ngày lao động là đơn vị đo
lường tự nhiên để đo hoạt động của sức lao động, thì năm cũng là đơn vị đo
lường tự nhiên để đo những vòng chu chuyển của tư bản hoạt động. Cơ sở tự
nhiên của đơn vị đo lường ấy là tình hình: ở vùng ôn đới, quê hương của nền
sản xuất tư b
ản chủ nghĩa, các nông sản quan trọng nhất đều được sản xuất ra
mỗi năm một lần.
Nếu ta lấy CH để chỉ năm là đơn vị đo lường của thời gian chu chuyển,
lấy ch để chỉ thời gian chu chuyển của một tư bản nhất định, lấy n để chỉ số


19
19



lần chu chuyển của tư bản, thì chúng ta sẽ có: n =
CH
ch
. Do đó nếu thời gian
chu chuyển của tư bản là vài năm, thì nó sẽ được tính bằng cách nhân với số
năm đó. Đối với nhà tư bản, thời gian chu chuyển của tư bản là thời gian
trong đó nhà tư bản phải ứng trước tư bản ra để nó tăng thêm giá trị, và quay
trở về dưới hình thái ban đầu của nó.
Giá trị các bộ phận tư bản sản xuấ
t chuyển vào sản phẩm theo phương
thức khác nhau. Căn cứ vào phương thức chu chuyển giá trị của tư bản thì
chia tư bản ra thành tư bản cố định và tư bản lưu động. Trong đó “tư bản cố
định là bộ phận tư bản sản xuất mà bản thân nó tham gia hoàn toàn vào quá
trình sản xuất, nhưng giá trị lại không chuyển hết một lần, mà chuyển dần
từng ph
ần vào sản phẩm”
(4)
.
Còn “tư bản lưu động là một bộ phận tư bản sản xuất mà giá trị của nó
sau một thời kỳ sản xuất, có thể hoàn lại hoàn toàn cho nhà tư bản dưới hình
thức tiền tệ, sau khi hàng hoá đã bán xong” (5). Đó là bộ phận giá trị tư bản
dưới hình thức sức lao động và những tư liệu sản xuất khác. Nguyên liệu, vật
liệu phụ bị tiêu dùng toàn bộ
vào sản xuất và cũng chuyển toàn bộ gia trị vào
sản phẩm mới. Chia tư bản ra thành tư bản cố định và tư bản lưu động cũng là
một sự phân chia khoa học, cần thiết về mặt quản lý kinh tế.
Tư bản cố định chu chuyển chậm hơn tư bản lưu động. Trong khi tư bản
cố định chu chuyển được vòng thì tư bản l

ưu động đã chu chuyển được nhiều
vòng. Ngay trong tư bản cố định, thời gian chu chuyển của các yếu tố khác
nhau cũng không giống nhau, có thời gian hoạt động dài, ngắn khác nhau,
nghĩa là hao mòn khác nhau. “Hao mòn hữu hình là do sử dụng và do tác
động của thiên nhiên làm cho những bộ phận tư bản đó dần dần hao mòn đi
đến chỗ hỏng, không dùng được nữa. Còn hao mòn vô hình là nói về những
trường hợp máy móc mới tốt hơn tố
i tân hơn xuất hiện” (6). Để tránh hao mòn
vô hình, nhà tư bản còn tìm cách nâng cao tỷ suất khấu hao tư bản cố định.
Dựa trên hai hình thức hao mòn mà C.Mác phân chia chu chuyển của tư
bản thành “Chu chuyển chung của tư bản ứng trước là con số chu chuyển
trung bình của những thành phần khác nhau của tư bản. Chu chuyển thực tế là
thời gian để tất cả các bộ phận của tư bản ứng trước
được khôi phục toàn bộ

(4)
, (5), (6): NXB Giáo dục: Kinh tế chính trị - 1998, trang 105, 106


20
20


về mặt giá trị, cũng như về mặt hiện vật
(7)
. Chu chuyển thực tế do thời gian
tồn tại của tư bản cố định đầu tư quyết định và nó không ăn khớp với chu
chuyển chung của nó.
Để nâng cao tỷ suất giá trị thặng dư hàng năm, tức là nâng cao tỷ số giữa
khối lượng giá trị thặng dư tạo ra trong một năm với tư bản khả biến ứng ra

trước người ta phải t
ăng tốc độ chu chuyển của tư bản. Tỷ suất giá trị thặng
dư thực tế không đổi, nhưng tư bản chu chuyển càng nhanh số vòng chu
chuyển tư bản khả biến trong năm càng nhiều thì giá trị thặng dư càng lớn, tỷ
suất giá trị thặng dư hàng năm càng cao. Nó che giấu mối quan hệ thực sự
giữa tư bản và lao động, gây cho người ta có ấn tượ
ng rằng tỷ suất giá trị
thặng dư không phải chỉ phụ thuộc vào khối lượng và trình độ bóc lột sức lao
động do nhà tư bản khả biến làm cho hoạt động mà còn phụ thuộc vào những
ảnh hưởng không thể giải thích được do quá trình lưu thông đẻ ra. Do đó nhà
tư bản ra sức rút ngắn thời gian sản xuất và thời gian lưu thông để tăng tốc độ
chu chuyển của tư
bản. Sự tiến bộ của kỹ thuật và sự phát triển của lực lượng
sản xuất giúp cho nhà tư bản làm việc đó.

(7)
Kinh tế chính trị - NXB giáo dục - 1998 trang 109


21
21


II. SỰ VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TUẦN HOÀN VÀ CHU CHUYỂN CỦA TƯ
BẢN TRONGN VIỆC QUẢN LÝ CÁC DOANH NGHIỆP CỦA NƯỚC TA KHI
CHUYỂN SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN.
1. Sự vận dụng ở Việt Nam từ trước đại hội VI ban chấp hành trung
ương Đảng - 1986.
Cả nước cùng tiền lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế phổ biến vẫn
còn là sản xuất nhỏ: cơ sở vật chất kỹ thuật còn nhỏ yếu, đại bộ phận lao động

kỹ thuật vẫn còn thủ công, phân công lao động xã hội còn kém phát triển,năng
su
ất lao động xã hội rất thấp, tình trạng tổ chức và quản lý kinh tế còn thiếu
chặt chẽ, việc kế hoạch hoá nền kinh tế quốc dân còn yếu, nền kinh tế bị mất
cân đối nghiêm trọng. Công cuộc xây dựng nền kinh tế đòi hỏi đất nước ta
phải có chính sách phát triển và khôi phục nền kinh tế, đưa đất nước đi lên
thoát khỏi sự lạc hậu của nề
n kinh tế sau những năm chiến tranh xâm lược.
Doanh nghiệp Việt Nam lúc này còn quá nhỏ bé chủ yếu là các xí nghiệp dưới
sự che chở của nhà nước, nhà nước bao cấp và chịu gần như toàn bộ hậu quả
mà doanh nghiệp nhà nước và xí nghiệp gặp phải. Hàng Việt Nam được sản
xuất ra có khi không đúng thời vụ, hàng chưa về đến nông thôn thì đã hết.
Nhà nước lại không có chính sách, biện pháp mở rộng sản xuấ
t, không thu hút
vốn đầu tư nước ngoài. Vốn của các doanh nghiệp chủ yếu là do nhà nước
cấp, doanh nghiệp không tồn tại loại hình doanh nghiệp tư nhân tư bản, doanh
nghiệp nhà nước hoạt động rất kém hiệu quả, năng suất chưa cao, chất lượng
thấp, cơ sở vật chất kỹ thuật rất hạn chế.
Đất nước hoàn toàn giải phóng, cả nước đi vào khôi phục xây d
ựng đất
nước. Đảng và Nhà nước ta xác định nhiệm vụ đầu tiên là phải phát triển kinh
tế, đưa đất nước đi lên. Tại Đại hội IV Đảng ta đã đề ra đường lối xây dựng
nền kinh tế xã hội chủ nghĩa: “Đẩy mạnh công nghiệp hoá XHCN, xây dựng
cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, đưa nền kinh tế nước ta từ
sản
xuất nhỏ lên sản xuất lớn XHCN, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một
cách hợp lý, trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ, kết hợp
xây dựng công nghiệp và nông nghiệp cả nước thành một cơ cấu công - nông
nghiệp, vừa xây dựng kinh tế trung ương, vừa phát triển kinh tế địa phương
trong một cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất; kết hợp phát triể

n lực lượng


22
22


sản xuất với xác lập và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới, kết hợp kinh tế với
quốc phòng”
(8)
. Đến đại hội lần thứ V (tháng 3 - 1982) của Đảng lại khẳng
định đường lối chung và đường lối kinh tế do Đại hội IV của Đảng đã đề ra là
hoàn toàn đúng đắn và được tiếp tục thực hiện.
Thời kỳ này các doanh nghiệp tồn tại chủ yếu dưới hình thái các xí
nghiệp. Đảng ta chủ trương đối với xí nghiệp con đường công ty hợp doanh.
Thực hiện chủ tr
ương đó, công cuộc cải tạo công nghiệp tư bản tư doanh ở
miền Nam đã được thực hiện như sau: các xí nghiệp của tư sản mại bản và tư
sản bỏ chạy ra nước ngoài đều bị quốc hữu hoá và trở thành quốc doanh. Năm
1978 là năm tuyên bố hoàn thành cải tạo tư sản trong công nghiệp loại vừa và
nhỏ ở miền Nam. Củng cố và hoàn thiệ
n quan hệ sản xuất trong các xí nghiệp
quốc doanh, ngày 21 - 1- 1981 Hội đồng chính phủ đã ban hành quyết định 25
- CP về: “Một số chủ trương và biện pháp nhằm phát huy quyền chủ động sản
xuất kinh doanh và quyền tự chủ về tài chính cho các xí nghiệp quốc doanh”.
Trên cơ sở đó các xí nghiệp phải biết chu chuyển vốn sao cho hợp lý, sản xuất
phải phù hợp với yêu cầu đòi hỏi, nâng cao cơ sở
vật chất kỹ thuật, trang bị và
ngày càng củng cố cơ sở vật chất kỹ thuật.
Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần IV đã chủ trương “xoá bỏ

ngay thương nghiệp tư bản tư doanh”. Đối với tiểu thương, Đảng chủ trương
“Tổ chức lại thương nghiệp nhỏ, chuyển phần lớn tiểu thương sang s
ản xuất.
Đối với số còn lại được phép kinh doanh, phải tăng cường quản lý bằng
những chính sách và biện pháp thích hợp”. Nền kinh tế bên cạnh những thành
tựu đạt được vẫn còn những hạn chế về mặt quản lý còn thiếu hiêủ biết, ít
kinh nghiệm quản lý, chưa tổng kết kinh nghiệm thực tiễn tạo điều kiện cho
một số xí nghiệp lợi dụ
ng sự sơ hở để mưu lợi ích cục bộ.
Nhìn chung trong giai đoạn này các xí nghiệp rất còn yếu kém trong việc
tuần hoàn sản xuất và chu chuyển vốn, có nhiều xí nghiệp hoàn toàn phụ
thuộc vào nhà nước đến khi bị thua lỗ thì nhà nước phải chịu hoàn toàn cho
nên các xí nghiệp chưa có được tinh thần trách nhiệm đối với hoạt động sản
xuất của mình.

(8)
Báo cáo chính trị của ban chấp hành trung ương Đảng tại Đại hội Đảng lần thứ IV. NXB Sự thật, Hà Nội,
1997, trang 67.


23
23


2. Sự vận dụng ở Việt Nam từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI
(tháng 12 - 1986) đến nay.
Đại hội VI của Đảng là một mốc lịch sử quan trọng trên con đường đổi
mới toàn diện và sâu sắc ở nước ta; trong đó có sự đổi mới về các quan điểm
kinh tế. Đảng chỉ ra mục tiêu quan trọng là phát triển kinh tế trong đó khẳng
định vai trò của các doanh nghiệ

p trong nền kinh tế mới với cơ chế quản lý
mới đó là cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Cơ chế mới gắn sản
xuất với thị trường thông qua tín hiệu giá cả được hình thành theo quan hệ
cung cầu, đi đôi với thực hiện chế độ tự chủ kinh doanh của các doanh nghiệp
và mọi đơn vị kinh tế trong môi trường hợp tác và c
ạnh tranh bình đẳng. Nhà
nước quản lý nền kinh tế thông qua hệ thống, thể chế rõ ràng, nghiêm chỉnh
kết hợp đúng đắn tính kế hoạch với việc sử dụng quan hệ hàng hoá tiền tệ, sử
dụng hợp lý các đòn bẩy kinh tế như giá cả, chính sách tài chính, tín
dụng công tác kế hoạch hoá được đổi mới theo hướng chuyển từ tính pháp
lệnh sang tính hướng dẫn là chính, từng bước phân biệt quản lý Nhà n
ước với
quản lý sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp. Có thể nói cơ chế mới
nhằm chuyển hoá nền kinh tế Việt Nam còn mang nặng tính bao cấp, hiện vật,
tự cấp tự túc, sang nền kinh tế thị trường, theo định hướng XHCN. Đây cũng
là con đường chủ yếu để nâng cao hiệu quả của mỗi đơn vị sản xuất - kinh
doanh, cũng như của toàn bộ nền kinh t
ế.
Việc chuyển sang kinh tế thị trường đòi hỏi phải có sự đổi mới một cách
căn bản chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước. Từ chỗ trực tiếp “làm kinh
tế” can thiệp rất sâu vào quá trình sản xuất kinh doanh, Nhà nước chuyển
sang điều tiết vĩ mô nền kinh tế chủ yếu bằng công cụ pháp luật, kế hoạch hoá
định hướng và các công cụ quả
n lý vĩ mô khác. Chính sách phát triển nền
kinh tế hàng hoá nhiều thành phần của Đảng đã được thể chế hoá trong hiến
pháp và được cụ thể hoá bằng hệ thống các luật: luật doanh nghiệp nhà nước,
luật khuyến khích đầu tư trong nước, Luật đầu tư nước ngoài, Luật hợp tác xã,
Luật công ty, Luật doanh nghiệp tư nhân, các luật thuế và luật ngân sách, Luật
đất đai, Luật dân sự, Luật phá sản, Pháp l
ệnh ngân hàng Đó chính là cơ sở

pháp lý để các chủ thể kinh tế và mọi người dân đầu tư phát triển sản xuất,
kinh doanh, trong cơ chế thị trường. Trên cơ sở đó từng bước phân biệt quản


24
24


lý Nhà nước với quản lý sản xuất kinh doanh, hình thành cơ chế quản lý của
nhà nước với tư cách chủ sở hữu đối với doanh nghiệp nhà nước thay thế choi
cơ chế Bộ hoặc cơ quan hành chính chủ quản doanh nghiệp.
Nếu như trên thế giới, việc phân loại hình doanh nghiệp thường dựa trên
các tiêu chí chính phủ như lĩnh vực ngành nghề kinh doanh; hình thức sở hữu;
quy mô vốn, lao động và sả
n lượng; mức độ lợi nhuận Thì ở Việt Nam việc
xác định loại hình doanh nghiệp cũng dựa trên những tiêu chí đó đã được thể
chế thành pháp luật. Trong luật doanh nghiệp do Quốc hội thông qua có nêu
“Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định,
được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực
hiện các hoạt động kinh doanh” . Hiện nay ở n
ước ta tồn tại các loại hình
doanh nghiệp chủ yếu sau: doanh nghiệp tư nhân; hợp tác xã; doanh nghiệp
có vốn đầu tư nước ngoài; doanh nghiệp nhà nước và kinh tế hộ. Hiện nay,
phần lớn các doanh nghiệp Việt Nam hoạt động tại các đô thị và các khu công
nghiệp, các doanh nghiệp ngoài quốc doanh tập trung chủ yếu vào hai lĩnh
vực là thương mại, dịch vụ và công nghiệp chế biến; quy mô của doanh
nghiệp vừa và nhỏ
, trình độ trang bị công nghệ và quản lý thấp, đội ngũ công
nhân chưa được đào tạo chiếm tỷ lệ khá cao. Một đặc điểm nổi bật của doanh
nghiệp Việt Nam là chất lượng sản phẩm không cao, thiếu thị trường tiêu thụ

sản phẩm. Các doanh nghiệp nhà nước có vốn đầu tư nước ngoài chiếm
khoảng 43 - 45% GDP, sản phẩm của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh
chiếm khoả
ng 25 - 28% GDP.
Chuyển đổi từ một nền kinh tế tự cung tự cấp, một nền kinh tế nghèo nàn
lạc hậu sang một nền kinh tế hoàn toàn mới đó là kinh tế thị trường, trong đó
nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường với ba vấn đề: Sản xuất cái gì?
sản xuất bao nhiêu? và sản xuất cho ai? đều do thị trường quyết định thông
qua sự chỉ dẫ
n của quan hệ cung cầu và giá cả? Một mặt do nước ta không trải
qua giai đoạn chủ nghĩa tư bản đi thẳng lên chủ nghĩa xã hội chưa có một cơ
sở vật chất kỹ thuật ổn định cho hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh
nghiệp. Mặt khác, tỏo chức lại nền kinh tế đưa các thành phần kinh tế vào
hoạt động có hệ thống
để mục đích đạt được hiệu quả sản xuất cao hơn, tăng
thu nhập và đời sống dân cư. Song nền kinh tế thị trường không phải là một

×